Këshilltarët komunal të flasin për çerdhet e fëmijëve e jo për ‘çerdhet e partive’

Këshilltarët komunal apo siç njihen ndryshe në opinion ‘asambleistët’ kanë rol të shumëfishtë në politikberjen lokale. Është e pasaktë përshtypja që ata nuk kanë rol të madh, aq sa është e pasaktë përshtypja që ata nuk mund të japin kontribut të madh. Temë diskutimi mund të jetë nëse ata e bëjnë punën ‘mirë’ dhe nëse janë të përkushtuar e serioz në atë që bëjnë. Por në secilën fushë brenda kompetencave të qeverisjes lokale këshilltarët komunal mund të jenë të përfaqësuar, madje në shumë raste edhe vendimmarrës. Askush nuk mund të kërkojë dhe as që po kërkon që këshilltaret të mos i përfaqësojnë partitë e tyre politike, por të gjithë duhet të kërkojmë që këshilltarët t’i përfaqësojnë dhe t’i mbrojnë interesat e qytetit dhe qytetarëve dhe jo të flasin vetëm me gjuhën që i konvenon partisë dhe udhëheqjes së tyre. Në shumicën e rasteve ka ndodhur e po ndodh kjo e dyta. Në një hulumtim që Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim (UNDP) ka zhvilluar brenda projektit “Mozaiku i Komunave” i publikuar para dy viteve, 76% e të intervistuarave kanë deklaruar se nuk i njohin asnjërin nga këshilltarët komunal, nuk kanë pasur ndonjë takim me ta, ose nuk e din saktë se çka bëjnë ata brenda Kuvendit komunal. Kjo do të duhet t’i shqetësonte këshilltarët, ata do të duhet të behën me aktiv jo vetëm brenda Kuvendeve Komunale, por edhe jashtë saj.  Nëse këshilltaret do të dilnin në terren në mënyrë të vazhdueshme dhe të komunikonin me qytetarët atëherë kjo do t’u ofronte atyre me shumë legjitimitet, me shumë informata dhe me shumë ndikim në rrjedhat e politik bërjes lokale. Shumë çështje do të duhet të inicioheshin nga vetë këshilltaret në Kuvendet komunale, pa e pritur të gatshëm listën e temave që ata ndihen të ‘obliguar’ të diskutojnë ose votojnë. Për te ilustruar ketë mjafton të përmendet një rast në një seancë të Kuvendit komunal të Prizrenit i zhvilluar në prill të këtij viti ku njeri nga këshilltaret kërkoi fjalën duke venë theksin në gjerat që ai i kishte hasur gjatë rrugës për të shkuar në Kuvend Komunal. “Me thoni të nderuar përfaqësues të ekzekutivit, si është  e mundur një fasulet të mbaj në duar për rreth 40 minuta në mungesë të një shportë të mbeturinave për ta hedhur atë, me thoni të nderuar si është e mundur që të hasesh fëmijë duke shkuar në shkollë dhe ecin rrugës se paraparë për automjete, ndërsa trotuaret janë të zëna nga veturat, si është e mundur të nderuar që në qendër të qytetit në afërsi të xhamisë kryesore rri e hapur një puset tash e tre muaj dhe askush nuk ndërmerr asgjë”. Dy (shportat dhe puseta) prej tri nga këto pyetje ose probleme të adresuara nga këshilltari janë adresuar nga ekzekutivi dhe janë zgjidhur se paku pjesërisht brenda pak javësh. Ky është një shembull që një këshilltar flet konkretisht, e jo politikisht, shembull që tregon dhe e reflekton përditshmërinë e tij me qellim të përmirësimit të saj, shembull që tregon se ‘kompetencat lokale’ nuk janë përballje e përplasje gladiatorësh, por përballje e përplasje me problemet që hasen në qytet. Ky është një shembull i mirë, i cili duhet promovuar, forcuar dhe praktikuar sa me shumë nga këshilltarët. Kemi edhe dhjetëra raste tjera që shembujt nuk janë të mirë, këshilltar me qasje ‘pasive absolute’ me qasje ‘indiferencë totale’ me qasje ‘partiake të skajshme’  dhe me qasje ‘të përfitimeve personale e familjare’. Puseta mund të mbetej e hapur, ashtu siç edhe rreziku që secili nga ne të mund të lëndohet në te. Koha jonë jashtë shtëpisë është me e gjatë se koha jonë brenda saj, ndërsa interesimi dhe përkushtimi për hapësirën jashtë shtëpisë është dukshëm me i vogël se sa për atë që ngjet brenda mureve tona. Një këshilltar komunal duhet të dijë me saktësi dhe me imtësi se çka ndodh në qytetin e tij ose të saj, edhe në arsim, edhe në shëndetësi, kulturë, rini, investime publike e urbanizëm. Mungesa e informimit të tyre është rezultat i mungesës se mosinteresimit dhe mos përkushtimit të tyre. Kjo nuk i kontribuon qytetit dhe qytetarëve dhe as zhvillimit institucional e progresit të tyre individual.

Premtimet për kandidimin e grave, i mori era!

Kuotë gjinore obligative – kjo çështje e debatueshme në ditët e sotshme, atëherë kur partitë politike kërkojnë votën e qytetarëve/eve për 38 komuna e i kandidojnë vetëm 8 kandidate për kryetare të komunave. Duhet të pyesim se sa e drejtë është një zgjedhje e tillë nga të gjitha partitë pa përjashtime, duke e pasur parasysh që po kërkojnë votën e qytetareve të cilat jo vetëm në këto raste, por edhe në shumë sfera tjera janë të diskriminuara? Në zgjedhjet e parakohshme qendrore fokus kryesor ka qenë avancimi i pozitës së gruas në shoqëri duke përfshirë edhe atë në pozitat e larta vendimmarrëse. Por kjo nuk ka ndodhur me përbërjen e qeverisë së re, ndërsa në zgjedhje lokale këtë nuk e kemi as afër për shkak të numrit të vogël të të kandiduarave. Së pari, gruaja nuk duhet të shihet si kuotë e as si farsë për të tentuar të ua mbyllni sytë qytetarëve/eve, që kinse po bëhet përfshirja e tyre në politikë. Gruaja në asnjërën prej partive politike nuk e ka përkrahjen e duhur siç që e kanë burrat në të njejtën parti. Në të kundërtën gruaja në partite politike shihet vetëm si pjesë obligative për “syefaqësin” të cilën tentoni të jua shitni popullit. Hapësira që partitë politike po japin për kandidatet për asambleiste tregohen qartë që gratë nuk shihen si potencial nga partitë politike por vetëm si obligim shkaku i kuotës, e që me këtë nuk po i kontribuojnë barazisë gjinore.  Me këtë partitë politike vetëm se po tregojnë që janë parti “burrash” që synojnë një “pushtet burrash”. Së dyti është e rëndësishme të kuptohet që gratë mund të jenë bartëse e proceseve të  politike me rëndësi. Vendet si Suedia që kanë përfshirje të barabartë të grave dhe të burrave në institucioneve publike, ka bërë që proceset që kanë udhëhequr ato të kenë suksese të mëdha. Kjo domosdo dëshmon që gratë jo vetëm që nuk duhet të shihen si kuotë, por duhet edhe të ju jepet hapësirë që të jenë pjesë dhe të  bartin proceset e rëndësishme. Poashtu të dhënat nga Transparency International kanë treguar që gratë kanë më pak gjasa të korruptohen apo të korruptojnë sesa burrat, dhe kjo patjetër se do të i ndihmonte shtetit tonë për të luftuar korrupsionin. <strong>Sa janë partitë politike diskriminuese ndaj grave?</strong> Nëse i dëgjojmë deklaratat e ndryshme të partive politke, shohim një retorikë e cila të shtyn të besosh që gratë brenda strukturave të partive politike janë shumë të rëndësishme dhe si të tilla kontribuojnë në ngritjën dhe zhvillimin më të mirë brenda partiak. Këto parti “fytyrën” reale të tyre e treguan në momentin kur gratë duhet të ishin pjesë e pozitave udhëheqëse apo kur duhej të kandidoheshin për kryetare të komunës. Kjo u dëshmua në zgjedhjet e parakohshme nacionale të këtij viti dhe jo vetëm pasi për lavdatë nuk kanë qenë asnjë palë zgjedhje nëse shohim nga ky kontekst.  Dëshmi për këtë janë edhe emisionet të cilat mbahen në kohën e fushatës. Këtu kemi garë debati mes burrave, shumë rrallë ndonjë grua, që të krijon një bindje që në parti “nuk ka ndonjë grua e cila do të i përfaqësonte interesat e tyre”. D4D ka monitoruar me vëmendje periudhën para fushatës, gjatë fushatës dhe pas zgjedhjeve, rreth 120 emisione televizive mbi zgjedhjet, dhe nga 310 përfaqësues të partive politike i kemi vetëm 59 gra. Nga kjo del që në emisionet e monitoruara kanë qenë më pak se 20%. Ky numër jo vetëm që nuk është i kënaqshëm, por edhe tregon nivelin se sa të rëndësishme i shohin gratë në partitë politike. Me këtë edhe është shkelur Deklarata për rrijten e përfshirjes së grave në proceset zgjedhore e cila është nënshkruar mes 17 partive politike (me inicim nga D4D, në vitin 2015), e që prej pikave të deklaratës ka qenë edhe “angazhimi i grave në aktivitete të ndryshme përbrenda strukturave partiake, si zyrtare të fushatës, administratore të zgjedhjeve, agjente të partisë dhe vëzhguese”. Këto janë barrierat që duhet thyer, pasi me këtë vetëm po krijojnë bindje që nuk kemi mjaftueshëm gra të cilat janë të gatshme për procese të rëndësishme. Në të njejtën kohë po u krijojnë “frikë” vajzave të reja të fillojnë ta shohin vetën si pjesë e këtyre proceseve, gjë që ndikon edhe me mospjesëmarrjen e mjaftueshme të grave/vajzave në politikë. <strong>Zgjedhjet lokale 2017</strong> Duke iu afruar zgjedhjeve lokale edhe më shumë po shohim probleme me qasjen e partive politike ndaj grave. Duke u bazuar që nga 91 subjekte politike që kanidojnë për krytar/e të 38 komunave, i kemi vetëm 8 gra kandidate për kryetare komune, që në total kap rreth 5% gra e mbi 95% të kandidatëve për kryetar të komunave janë burra. Bazuar në listat për asambleist/e shumica e partive politike vetëm se e kanë përmbushur kuotën gjinore. Me një logjik të thjeshtë lë të nënkuptojmë që po të mos ishte edhe kjo kuotë gjinore do të kishim edhe më shumë burra në listat për asambleist. Partitë politike duhet të punojnë që në një të ardhme të afërt gratë të mos shihen vetëm si kuotë por tu jepet më shumë hapësirë si brenda partisë po ashtu edhe në proceset tjera të rëndësishme politike. Edhe pse nuk kemi gra të kandiduara, partitë politike do të duhej që këtë politikë të mos e vazhdojnë edhe me debate televizive duke dërguar vetëm burra në debate, por në vend të saj të krijoj hapësirë edhe për gra.

Diskutim partiak apo diskutim publik për zgjedhjet lokale 2017?

Me zyrtarizimin e kandidatëve/eve për kryetar/e të komunave kemi filluar t’i dëgjojmë prioritetet e tyre mbi atë se për çfarë ndryshime kanë nevojë qytetet tona.  Nuk e mbaj mend herën e fundit kur patëm një dëgjim publik apo krijim të një liste të hartuar nga kërkesat e qytetarëve mbi problemet me të cilat ballafaqohen çdo ditë. Shumicën e programeve të partive politike qoftë për qeverisje qendrore apo lokale, nuk mund t’i gjejmë në versionin elektronik apo të printuara deri ditët e fundit të fushatës zgjedhore. Nga ne pritet që t’i mbajmë në mend dhe t’i krahasojmë tërë kohën. Përjashtim mund të bëhet në zgjedhjet në Prishtinë, ku kandidatët janë më të përgatitur, ndoshta për faktin që Prishtina është kryeqendër dhe tashmë është vendosur një standard më i lartë i pritshmërive.  Nëse përjashtojmë Prishtinën me 6 qytetet e tjera të mëdha Pejën, Gjakovën, Prizrenin, Gjilanin, Ferizaj dhe Mitrovicën mbesin edhe 31 komuna të Kosovës që mbesin në duar të kandidatëve/eve që nuk janë adekuatë për pozitën që kandidojnë. Si rezultat i kësaj, fushata elektorale e kandidatëve/eve për kryetar/e komune mund të themi se do të jetë ajo e njëjta e viteve paraprake: e orientuar drejt tubimeve të mëdha elektorale në numër për të treguar fuqinë partiake që kanë partitë e caktuara në ato zona. Në këto tubime elektorale fjalën kryesore do ta kenë liderët e partive, kurse në rend të dytë janë kandidatët/et, të cilët do të përpiqen të na bindin sërish se problemet tona do të zgjidhen ‘brenda natës’.  Kurse në anën tjetër, militantët dhe simpatizantët/et që do të përkrahin pa kushte kandidatin/en e tyre. Mungesa e dëgjimeve apo diskutimeve publike me qytetarë të thjeshtë që kërkojnë zgjidhje të problemeve të përditshme duket se nuk gjenden në diskursin e kandidatit/es. Edhe kur ka dëgjime publike apo diskutime me qytetarë, të pakta janë ato dëgjime që të mos themi fare kur kandidati/ja dëgjon një nga një problemet e qytetarëve dhe ofron zgjidhje për to, nga qytetarët që nuk janë të asaj partie. Kjo bën që edhe vota jonë të përcaktohet mbi atë çfarë ofrohet, e jo mbi atë se çfarë ne kërkojmë edhe kemi nevojë. Thjeshtë analiza jonë për kandidatët/et fillon dhe mbaron në biseda të rëndomta me frazat të tilla “mirë ka folur” apo “të paktën nuk është i korruptuar”. Këto dy kushte janë ato që kryetari/ja potencial e komunës duhet t’i përmbush që ta ketë votën tonë.  Përderisa kapaciteti i personit, shkollimi, eksperiencat e mëhershme që do t’ia mundësonin atij/asaj udhëheqjen e komunës dhe aftësitë menaxhuese të proceseve me rëndësi për katër vitet e ardhshme nuk është se e vëmë në diskutim. Për shkak të mos ofrimit të kandidatëve/eve adekuat për pozitën e të parit/es të komunës ne kemi ulur kërkesat dhe standardin ndër vite. Por kjo nuk duhet të na pengojë që kërkesat t’i parashtrojmë dhe të kërkojmë që ato të futen në programin qeverisës të kandidatëve/eve. Mobilizimi qytetar për nevojat e komunitetit në të cilin jetojmë është bazë për një qeverisje të mirë lokale për katër vitet e ardhshme. Programet e partive politike duhet të jenë gjithëpërfshirëse e jo vetëm të përfaqësojnë interesat e elektoralit të vet. Ne si votues duhet të gjejmë mënyra që kërkesat tona t’i vendosim tek plan programet e partive me kusht të votës tonë por edhe mbajtjes së premtimit. Kjo bëhet duke kërkuar dëgjime dhe diskutime të nivelit më të ulët me kandidatët/et. Nëse e shikojmë në anën tjetër, dëgjimet publike do t’i ndihmonin edhe vet kandidatin/en që të krijojë një plan qeverisës të thjeshtë, të çasshëm dhe që pasqyron me të vërtetë nevojat dhe prioritetet e qytetarëve. Edhe puna e tij/saj gjatë mandatit do të ishte shumë më e lehtë, sepse gjithmonë do ta kishte bashkëpunimin e qytetarëve. Në shumë vende pjesëmarrja publike është bërë një parim qendror i bërjes së politikave publike. Në Britani është vërejtur se të gjitha nivelet e qeverisjes duke filluar nga ato të nivelit më të ulët lokal kanë filluar t’i angazhojnë qytetarët dhe palët e interesit në krijimin e politikave. Dëgjimet publike në këto vende përfshijnë konsultime në shkallë të gjerë, hulumtime nga grupet e fokusit, forume diskutimi në internet ose dëgjime me qytetarë. Por tek ne duket se nuk është ndonjë praktikë në agjendën e politikanëve tanë. Sallonet e së martes që organizon D4D që shtatë vite me rradhë, ka sjellë në qytetet e Kosovës një frymë të re të diskutimit duke promovuar dialogun ndërmjet akterëve të ndryshëm në vend të debateve të ashpra televizive. Në një hapësirë të vogël ndërmjet qytetarëve dhe politikanëve vërehet nevoja e rritjes së komunikimit ndërmejt dy palëve. Përderisa qytetari dhe politikani apo përfaqësuesi i institucionit duhet të kenë komunikim të vazhdueshëm kjo vështirë që do të ndodhë në përditshmëri. Kjo më së miri është vërejtur tek temat që kanë shtjelluar problemet e qeverisje qendrore dhe prioritetet e tyre. Përderisa prioritet i Qeverisë konsiderohej ratifikimi i marrëveshjes së demarkacionit me Malin e Zi, kërkesa e një të riut ishte që do të donte ta shprehte mendimin e tij lirshëm në ligjeratë e mos të penalizohet pse ka një mendim ndryshe nga profesori. Kjo është shenja e parë e mos-funksionimit të kërkesës dhe ofertës në tregun tonë të qeverisjes. Në këtë frymë kërkesat e pyetjet e qytetarëve në nivel lokal duhet të adresohen në këtë rast nga kandidati/ja jonë për kryetar/e komune. E vetmja mënyrë që të arrihet kjo është përmes diskutimit e dëgjimi publik të drejtpërdrejtë me qytetarë. Diskutimet publike kanë fuqi që të ndërrojnë kahjen shumë proceseve, pasi që ato përfaqësojnë një entitet kolektiv shoqëror. Rekomandimet e dhëna në dëgjimet publike përbëjnë thelbin e çdo legjislacioni ose politike në vend. Nëse një vendim nuk merr përkahjen e qytetarëve atëherë ai nuk do të ketë përkrahje në implementim. Një zyrtar publik duhet të marrë në konsideratë rekomandimet e dhëna nga qytetarët përderisa merr një vendim për ta. Qytetaria jonë aktive është çelës i zgjidhjes të problemeve që hasim çdo ditë nga keq-qeverisja shumëvjeçare. Duhet t’i jipet fund praktikës ku pas çdo premtimi të mos-mbajtur të politikanëve vetëm të diskutohet e të flitet, e të përfundojë e gjitha me disa diskutime mediale brenda një jave. Mendoj se ka ardhur koha që vëmendja të largohet nga politikanët dhe të vendoset tek vet qytetarët/et. Pasi që përgjegjësia është e jona se cili person do t’a udhëheqë komunitetin tonë dhe t’a mbajmë llogaridhënës. Në fund të fundit, po flasim për një fuqi të një personi që ia japim ne dhe që do ta përdorë për katër vite. Një fuqi e tillë thjesht nuk është e jashtëzakonshme dhe ne kemi mundësinë ta rizgjedhim apo jo. Një shtet është ndërtuar me pëlqimet dhe rekomandimet që japin anëtarët e shoqërisë. Nëse idetë dhe perspektivat e qytetarëve nuk transmetohen në arenën politike, nuk mund të themi se do të presim shumë nga kjo qeverisje katër vjeçare.

PAN-i ecën vet

Parashikimet e motit për muajin gusht ishin se do të kemi temperatura të larta, ndoshta më të lartat gjatë viteve të fundit. Si duket këto ngritje temperaturash po luajnë rol tejet të madh edhe tek Kosova 9 vjeçare. Supozohej që deri më tani skena politike në vendin tonë duhet të ketë mësuar gjërat themelore nga miqtë e saj, të cilët e përkrahën gjatë gjithë kohës në realizimin e hapave të parë drejt një shteti demokratik dhe funksional. Tashmë do të duhej të kishim një themel të mirë për të vazhduar pasurimin me njohuri të reja për një të ardhme më të ndritur. Megjithatë, duket se ende kemi nevojë për kujdestarë/e të cilët do të na këshillojnë dhe na mbajnë dorën derisa të arrijmë në një shkallë tjetër pjekurie. Qysh në fillim të këtij viti, kur flitej për paqëndrueshmërinë e Qeverisë së Kosovës, mendohej që zgjedhjet do t’i japin zgjidhje, qoftë funksionimit të qeverisë, apo problemeve të cilat shkaktuan krizën politike të pashoqe deri më tani në Kosovën e pas-luftës. Ja që ndodhi e kundërta. Si duket zgjedhjet në vendin tonë vetëm prodhojnë kriza të reja, dhe asesi nuk ofrojnë zgjidhje për qeverisje stabile, apo zgjidhje për problemet e shumta te grumbulluara tash e sa kohë. <strong>Numërimi në vend</strong> Në zgjedhjet e jashtëzakonshme të 11 qershorit 2017, 41.30% e qytetarëve zgjodhën përfaqësuesit/et e tyre për Kuvendin e Kosovës, duke treguar se ende kishin shpresa për këtë vend. Më 3 gusht, 120 përfaqësues/e të zgjedhur u betuan se do të kryejnë detyrën e tyre me nder dhe përkushtim duke e mbrojtur kushtetutshmërinë, ligjshmërinë dhe integritetin e institucioneve të Kosovës. Roli dhe përgjegjësia e këtyre përfaqësuesve/përfaqësueseve është të marrin vendime për një të ardhme më të mirë të qytetarëve të cilët ua besuan votën. Por, çfarë u dëshmua në seancën e parë?! Numrat ishin gjëja më e përfolur e ditëve të cilat i prinin seancës. Koalicioni fitues dukej shumë i sigurtë se i kishte numrat e duhur për krijimin e institucioneve të vendit, por mungesa e tyre qysh në minutat e para të seancës ishin tregues se diçka nuk shkonte sipas pritshmërise së tyre. Partitë të cilat tashmë kishin refuzuar t’i bashkohen koalicionit fitues të zgjedhjeve, ishin të qartë në vendimin e tyre për mospërkrahjen e kandidatit të këtij koalicioni për kryeparlamentar. Kjo nuk ishte asgjë e re për opinionin, pasi që ky qëndrim ishte shprehur ditë më parë nga Lëvizje Vetëvendosje (VV) dhe koalicioni LAA - Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK), Aleanca Kosova e Re (AKR), dhe Alternativa, kurse PAN - Partia Demokratike e Kosovës (PDK), Aleanca për Ardhmërinë e Kosovës (AAK) dhe Nisma, me insistim mbronin qëndrimin e tyre rreth kandidaturës së Kadri Veselit për kryetar të Kuvendit, me shpresën se do të sigurojnë votat e nevojshme. <strong> Gungat përgjatë rrugës</strong> Ftesat për mosbllokim të themelimit të institucioneve duket se vijnë nga të gjitha palët: PAN- kërkon mundësi për sigurimin e përkrahjes për kandidatët e saj për kryeparlamentar dhe kryeministër; VV deklarohet se nuk duhet të ketë vonesa në krijimin e institucioneve, duke cekur se nuk përkrahin kandidaturën aktuale të PAN për kryeparlamentar; njëlloj shprehet edhe LAA; minoritetet janë të heshtur por ata shkojnë me palët fituese – jo se ka pasur ndonjëherë dyshime për atë punë. Të gjitha palët shprehin shqetësimin e tyre për krijimin sa më të shpejtë të institucioneve, kështu se paku tingëllon retorika e të gjithëve gjatë këtyre ditëve. Por sa janë duke kontribuar veprimet e tyre në këtë drejtim, apo në të vërtetë janë në favor të zvarritjes së procesit të krijimit të institucioneve: PAN bojkoton dhe kërkon shtyerje seance. Krahas saj ofron zgjidhje të cilat jo vetëm se nuk e favorizojnë situatën e krijuar por mëtutje acarojnë. Oferta për të votuar në pako kryeparlamentarin dhe kryeministrin duket një qasje përbuzëse ndaj palëve të tjera dhe nuk tregon aspak vullnet për një mirëkuptim me gjithëpërfshirje. Politikisht, PDK nuk dëshiron në asnjë mënyrë ta lejojë vetën të heqë dorë nga kandidatura e kryetarit të saj, aq më tepër në një situatë koalicioni me AAK e Nisma. AAK me këtë rast si parti më e vogël do të përfitonte shumë më tepër me pozitën e kryeministrit. Mos të harrojmë se jemi duke negociuar për lider dhe pozicionimin e tyre apo jo. VV deklaron qartë se nuk do të marrë pjesë në takime konsultative me krerët e grupeve parlamentare dhe mbetet me pozicionet e saj të palëkundura e ndoshta edhe me shpresë se do t’i jipej mundësia për krijimin e institucioneve. Bën thirrje për krijimin sa më shpejtë të institucioneve, por në seancë të Kuvendit të Republikës së Kosovës vepron “me zemër”! Kurse LDK si ‘institucionaliste’ nuk shfrytëzon metoda bojkoti, por e dëshpëruar nga tradhtia e PDK duket të jetë e vendosur që të mos bëjë kompromis kësaj rradhe. E ku mbetën përfaqësuesit/et e komuniteteve pakicë në këtë mes! Qofshin ata me trajtim special, apo edhe pakicat tjera. Përfaqësuesit/et e komunitetit me trajtim special tradicionalisht tashmë i kanë marrë udhëzimet se si të veprojnë nga shefi në shtetin fqinj. Ndërsa, pakicat tjera janë pak më të kuptueshme dhe mundohen të rreshtohen vetëm me atë që supozohet se do ta sigurojë shumicën e nevojshme për krijimin e qeverisë. <strong>Çka më pas: A jemi gati për zgjedhje?</strong> Parashikimet çka nëse nuk kemi konsensus? A do të mund të qëndrojë PAN-i i vetmuar? Sa seanca do të mbahen derisa të arrihet një zgjidhje? Apo thjeshtë të shkojmë përsëri në zgjedhje, të cilat me gjasë mund të na sjellin prapë në situatë të njëjtë? Në demokraci, zgjedhjet vërtetë mund të japin zgjidhje, mirëpo me sa shihet, në këtë demokracinë tonë të brishtë, zgjedhjet nuk duket se po kontribojne ne procesin e formimit te insititucioneve. E derisa ne nuk mund të gjejmë zgjidhjen të tjerët rreth nesh veprojnë. Edhe sa kohë qytetarët e Kosovës do vazhdojnë të jenë viktimë e inateve politike, e qasjeve bllokuese të partive dhe koalicioneve, deri sa ne merremi me numra në Kuvend, proceset jo vetëm që janë bllokuar, por ato edhe po përkeqësohen edhe më shumë<em>, </em>vazhdojmë të mbesim vendi i vetëm pa lëvizje të lirë, ekonomia e vendit po mbijeton vetëm në saje të diasporës sonë, perspektiva për një të ardhme çdo ditë e më e zymtë. Deri kur më kështu? Është koha e fundit që palët ti thërrasin mendjes, dhe të vendosin interesin tonë shtetëror në rend të parë. Ti hapet rrugë krijimit të institucioneve dhe të fillojmë të merremi me tema reale që rëndojnë jetën e qytetareve të Republikës së Kosovës. Mjaft më me zvarritje, mjaft më me inate politike apo personale, hapni rrugë!

Reformat që si pamë!

Përtej debateve numerologjike të krijimit të qeverisë dhe skenareve të mundshme. Përtej vijave të kuqe, debateve moralizuese dhe shit-blerjes së deputetëve. Përtej trinomit të çështjeve të mëdha; demarkacionit, asociacionit të komunave Serbe dhe gjykatës speciale, qeveria e ardhëshme duhet të mendojë seriozisht për katër prioritete që duhet adresuar. Për më shumë, për adresimin e këtyre katër prioriteteve, nuk janë pengesë as miqtë ndërkombëtarë, as Serbia, as banka botërore, e mbi të gjitha nuk ka as implikime buxhetore. Krejt çka duhet është vullneti politik, dhe qeverisja përnime (mirëfillt) 1.  Reforma zgjedhore Pas procesit zgjedhor të 11 qershorit dhe pas zgjedhjeve lokale që do të mbahen me 22 tetor, qeverisë, kuvendit dhe organizatave të shoqërisë civile, do t’ju duhet të fillojnë një maratonë diskutimesh rreth reformës zgjedhore. Në ndërkohë, deri atëherë, KQZ-ja mund të përmirësojë punen e saj drejt menaxhimit të zgjedhjeve, për zgjedhjet lokale. T’a ndryshojë qasjen në informimin e publikut, duke e rritur cilësinë në strategjinë e këtij informimi, duke përfshirë njoftimet me afatet dhe procedurat e votimit nga diaspora dhe votimit me kusht. Të bëjë fushatë vetëdijësuese rreth mënyrës së mbushjes së fletëvotimit, për të zvogëluar mundësinë e fletëvotimeve të pavlefshme. Të përjashtojë  komisionerët e partive politike gjatë zgjdhjeve lokale të cilët kanë qenë përgjegjës për kutitë e votimit që kanë shkuar në rinumërim, si dhe të ofrojë trajnime thelbësore për komisionerët e partive poltike, por kësaj radhe jo sa për sy e faqe. T’i kthehemi sërish reformës zgjedhore pas procesit zgjedhor të vitit 2010. I cilësuar si vjedhje industriale e votës, pati filluar debati dhe propozimet për një reformë tjetër të sistemit zgjedhor, madje partitë politike u patën takuar disa herë në nivel liderësh duke dhënë propozimet e tyre konkrete se si do të duhej të ndryshohej dhe çka do të duhej të përfshinte reforma zgjedhore. Një përpjekje gjysmake pati gjatë viteve pasuese,  edhe ato ndryshime që u bënë, më shumë i ngjajnë një deforme zgjedhore. Partive politike duket qartazi që u ka munguar vullneti politik i kombinuar me kalkulime interesash, të cilat u’a kanë mundësuar qëndrimin në skenën politike me formulën e tanishme të sistemit elektoral. Reforma zgjedhore duhet të përfshijë së pari bërjen e ligjit për partitë politike, duke vazhduar më tutje në rishikimin e ligjit për financimin e partive politike dhe mekanizmat e kontrollit dhe zbatimit të këtij ligji. Forumi reforma i udhëhequr nga instituti D4D, që nga viti 2010 ka nxjerrë një sërë punimesh dhe rekomandimesh për sistemin zgjedhor, strukturën e KQZ-së, listën e votuesve, disa nga të cilat janë përfshirë në ligjin ekzistues. Herët ose vonë çështjet si ndarja e Kosovës në zona zgjedhore, madhësia e zonave zgjedhore, përcaktimi për sistem proporcional apo mazhoritar, ulja e pragut në 3%, dhe vendime tjera që duhet të merren si rezultat i reformës, do të jenë pjesë e pandashme e diskutimeve për reformën zgjdhore. 2.   “Krasitja” e administratës publike Organizimi qeveritarë i tanishëm ka 19 ministri, 2 ministra pa portofol dhe diku rreth 50 zëvendës ministra. Shto këtu numrin e këshilltarëve dhe asitentëve, shefave të kabineteve, zyrtarëve të lartë dhe një listë të gjatë emërtimesh të pozicioneve prej më të çuditshmeve, Kosova del të jetë shteti me qeverinë më të madhe në Europë, madje disa media e kishin krahasuar me qeverinë kineze, sa i përket numrit të minsitrive. Por pse ky numër kaq i madh i ministrive? Qeverisjet në vazhdimësi e kanë përdorur buxhetin e shtetit në favor të rehatimit dhe shpërblimit të njerëzve të afërt të partive, të cilat kanë qenë pjesë e qeverisjeve, duke krijuar kështu ciklin e klintelizmit. Derisa shtimi i ministrive dhe pozitave të zyrtarëve të lartë është bërë si nevojë e ndarjes së hises së pushtetit ndërmjet marrëveshjeve me partitë tjera si pjesë e qeverisjes, nivelet tjera të administratës publike janë mbushur me militantë të partive politike, duke krijuar një administratë të tej mbushur, të padobishme, parazitare dhe dërrmuese për buxhetin e shtetit. Kjo mendësi dhe organizim i tanishëm duhet të ndryshojë. Një “krasitje” në të gjitha nivelet është nevojë urgjente. Ministri të caktuara duhet të shuhen, fare lehtë mund të riorganizohen në nivele departamentesh në kuadër të ministrive tjera. Ndërsa edhe brenda shumicës së ministrive mund të bëhen riorganizime, shuarje të departamenteve ose bashkim me departamente tjera. Ky riorganizim do të krijonte një administratë më efikase, profesionale dhe më të paktë në numër, e cila do të lehtësonte buxhetin e shtetit, e njëkohësisht do t’ua pamundësonte partive politike pazaret me ndarjen e posteve të ministrave e zëvendësministrave dhe do ta shpëtonte administraten shtetërore nga mbushja me militantë  partiak. Për krasitje të tilla, duhet vullnet politik, e ky vullnet politik vështirë që do të ndryshojë për momentin, duke e ditur se shkurtime të tilla në administratë qojnë në humbje të elektoratit për partitë politike. 3.    Jo shtet i burrave Në një shtet burrash si Kosova, të depërtosh profesionalisht si grua është sfidë në vete. Në 37 komuna sa ka Kosova, vetëm një komunë udhëhiqet nga një grua, ajo e Gjakovës, ndërsa vetëm dy gra janë kryesuese të kuvendeve komunale, në Gjilan dhe në Lipjan. Nuk duhet shumë mund të kuptohet se përkundër angazhimit të organizatave jo-qeveritare në mbështetjen dhe promovimin e përfaqësimit të gruas në politikë dhe institucione, shifrat janë të zymta. Në fushatën e partive politike në zgjedhjet e 12 qershorit, asnjë parti politike nuk ka pasur të emëruar një grua si zyrtare të fushatës zgjedhore dhe asnjë parti politike nuk ka zëdhënëse grua në strukturen e tyre organizative, pavarsishtë faktit se shumica e liderve  të partive politike kanë targetuar/prioritizuar gratë në deklaratat e tyre. Në një hulumtim të realizuar nga D4D rezulton se 82.6 përqind e grave në Kosovë nuk janë aktive në tregun e punës, ndërsa   51.8 përqind  e  grave të anketuara janë shprehur se arsyeja kryesore përse nuk kërkojnë punë janë  obligimet  për kujdes ndaj fëmijëve dhe të moshuarve dhe 30.1 përqind  mundësitë më të vogla për punësim në krahasim me burrat. Kjo është çfarë kanë bërë qeverisjet në Kosovë për përmirësimin e ambientit dhe krijiimin e kushteve të favorshme për aktivizimin e grave në tregun e punës, shifren prej 82.6 përqind të grave që nuk janë aktive ne tregun e punës. Për më tepër mjafton të shohësh rregullimin urban të qyteteve dhe e kupton që janë qytete burrash. Për një grua shtatzënë është gati e frikshme të ecet trotuareve të qytetit, është mision në vete të mund t’a shfrytëzojë trafikun urban, dhe mbi të gjitha ekziston rreziku i përherëshem i diskriminimit në vendin e punës si pasojë e pushimit të gjatë të lehonisë. Shteti i burrave që në kryeqytet të tijin i ka vetëm dy monumente që identifikojnë gruan, shtatoren e Nënë Terezës dhe memorialin Heroinat, në qeverisjen e ardhëshme duhet ta ketë prioritet adresimin konkret të zbatimit dhe përmirësimit të ligjeve  dhe politikave që prekin të drejtat e grave, ofrimit dhe krijimit të kushteve të favorshme për përfshirjen e grave në tregun e punës si dhe përfaqësimin e barabartë në nivel lokal dhe qëndror. Për ta bërë këtë, fillimisht mos e shihni gruan vetëm si kuotë gjinore, filloni duke e trajtuar si të barabartë. 4.    Dialogun që se pamë kurrë Prej marsit të vitit 2011 qeveritë në Kosovë kanë bërë dialog të lloj-llojshëm, herë teknik e herë politik, madje ka pasur edhe dialog historik me Serbinë, por asnjëherë nuk e kemi parë dialogun tjetër, atë me serbët e Kosovës. Ish kryeministri Thaqi, tash president i vendit, në vitin 2010 i pati dhuruar një traktor një serbi në komunën e Lipjanit. Pak ditë pas kësaj dhurate mediat paten raportuar se traktori i dhuruar nga kryeministri i atëherëshem ishte shitur nga pronari i ri, fermeri serb nga Lipjani. Kjo ngjarje a kahmotshme tregon dy gjëra, qasjen e vazhdueshme të institucioneve karshi serbëve të Kosovës dhe faktorin ekonomik si parkusht për dialog me serbët si qytetarë të republikës. Derisa në Bruksel bisedohet për përmirësimin e marrdhënieve reciproke mes dy shtetve, që do finalizohej me njohjen e Kosovës nga Serbia, qytetarët serb të Kosovës janë të shkëputur nga pjesa tjetër e vendit. Shumë afër kryeqytetit, Graqanica komunë me shumicë serbe, është pothuajse e shkëputur nga çdo lloj organizimi institucional e kulturorë  që e zhvillon shumica, në këtë rast Shqiptarët dhe komunitetet tjera. Të rinjtë serbë të Graqanicës nuk edukohen në institucionet arsimore të Kosovës. Universiteti i Prishtinës ende nuk ka asnjë program në të cilin ligjerohet në gjuhen serbe, ndërsa mos të flasim për literaturë universitare në gjuhën serbe, sepse mungon edhe ajo në gjuhën shqipe. Si pikë e katërt e prioriteteve që duhet t’a ketë në agjendë qeverisja e ardhshme është, qasja e orientuar drejt integrimit në jetën e institucionale, arsimore e kultorore të serbëve të Kosovës. Kjo mund të bëhet duke krijuar kushte për edukim në Universitetin e Prishtinës, duke ju ofruar programe në gjuhen serbe, duke hapur teatrin dhe institucionet kulturore për serbët e Kosovës, duke ndarë subvencione për serbët fermerë, duke i integruar serbët e zakonshem, qytetarë të republikës së Kosovës në jetën e çdo ditshme që ndodhë në vend. Në të kundërten vajzat e pagëzuara me emrin Pavarësia në 2008, do ta kenë të njëjtin problem të trashëguar në vitin 2030, kur ato do të jenë 22 vjeçare.

Memorandumi reagues Nr. 6 – Reforma Zgjedhore

Për: Kuvendin e Kosovës, Presidentin e Kosovës, Kryeministrin e Kosovës, Komisionin Qendror të Zgjedhjeve Nga: Instituti Demokraci për Zhvillim (D4D) <p style="text-align: center;">VEPRIMI I REKOMANDUAR</p> Diskutimet mes përfaqësuesve të subjekteve politike për reformën zgjedhore, iniciuar nga Presidenti i Republikës së Kosovës, duhet të jenë vazhdimësi e reformës zgjedhore filluar në vitin 2010 dhe të bazohet në Rezolutën e Kuvendit të Republikës së Kosovës Nr. 04-R-02, Prill 2011. <p style="text-align: center;">ÇËSHTJA</p> Presidenti i Republikës së Kosovës, në nëntor të këtij viti, ka ftuar të gjitha subjektet politike si dhe shoqërinë civile, për të diskutuar reformën zgjedhore. Në dy takimet e iniciuara nga Presidenti, opozita ka refuzuar të merr pjesë, derisa në këto takime është diskutuar për çështjet të cilat prekin ndryshim plotësimin e Kushtetutës së Republikës së Kosovës dhe ato të Legjislacionit për zgjedhjet. Në takimin e fundit me 11 nëntor, Presidenti i Republikës së Kosovës, ka vendosur për themelimin e dy grupeve punuese, atë për amandamentim të Kushtetutës dhe grupin punues për ligjin e përgjithshëm të zgjedhjeve. Janë përcaktuar edhe afatet për propozimet e këtyre grupeve me ç‘rast propozimet për ndryshimet që prekin ligjin e zgjedhjeve duhet të jepen deri më 5 dhjetor, ndërsa dhe çështjet që prekin ndryshimet në Kushtetutë deri me 10 dhjetor. Duke marrë parasysh punën e bërë në të kaluarën si dhe Rezolutën e Kuvendit të Kosovës, vazhdimi dhe përfundimi i kësaj reforme nuk duhet politizuar dhe lidhur me një person apo parti politike. Të gjithë ata që sot janë pro apo kundër iniciativës së re për reformë zgjedhore kanë marrë pjesë në mënyrë aktive në procesin e zhvilluar vite më parë. Ky fakt tregon se të gjithë janë të interesuar për reformë zgjedhore dhe kjo nuk duhet injoruar. Në vitin 2011 përkundër kritikave të shumta rreth mënyrës se si është sjellë në agjendë reforma zgjedhore, Kuvendi i Republikës së Kosovës aprovoi një rezolutë e cila ishte rezultat i një procesi gjithëpërfshirës ku morën pjesë si partitë e pozitës , opozitës si dhe shoqëria civile. Përkundër procesit të tejzgjatur, dhe tejkalimit të afateve kohore të vendosura nga Kuvendi, rezultatet nuk munguan. Megjithatë, edhepse një numër i madh çështjesh u vendosën, miratimi i reformës dështoi në momentin kur partitë politike filluan të bëjnë kalkulime partiake duke anashkaluar interesin e shtetit e për më shumë interesin e qytetarëve të Kosovës. Për t‘i lënë anash paragjykimet rreth momentumit të kësaj iniciative, personifikimit të kësaj reforme, është e nevojshme që të tejkalohen problemet tjera dhe të punohet që të gjitha partitë përkundër kontradiktave të mëdha të vazhdojnë me punën e filluar në vitin 2011. Konsensusi politik është parakusht i përmbylljes me sukses të procesit të reformës zgjedhore, dhe si e tillë të ketë një pranim të gjithanshëm. Në mënyrë që të kemi një tejkalim të kundërshtimeve aktuale, duhet që të gjitha partitë të dakordohen që çështja e reformës zgjedhore të kthehet prapë në patronatin e Kuvendit të Republikës së Kosovës. <p style="text-align: center;">OPSIONET</p> Duke marrë parasysh rëndësinë që procesi i reformës zgjedhore të jetë gjithëpërfshirës, nuk mbeten shumë opsione në tavolinë. Opozita nuk është kundër reformës zgjedhore, por insiston që fillimisht të mbahen zgjedhjet e parakohshme dhe pastaj të punohet në reformë zgjedhore. Pozita në anën tjetër preferon reformën zgjedhore dhe pastaj zgjedhjet. Emërues i përbashkët është reforma zgjedhore dhe zgjedhjet por dallimi është tek renditja e këtyre dy veprimeve. 1. 1a. Përderisa ata që kërkojnë zgjedhje të parakohshme e kanë të qartë se është vështirë të arrihet kjo për një periudhë të shkurtër, jo vetëm për arsye politike por edhe teknike, duhet të pajtohen që të fillohet me reformë zgjedhore gjë të cilën ata e përkrahin por me kushtin që në të njejtën kohë të caktohet përfundimi i reformës së filluar si dhe caktimi i datës së zgjedhjeve të ardhshme nacionale. 1b. Në anën tjetër, ata që përkrahin reformën zgjedhore para zgjedhjeve duhet të pajtohen që të ketë zgjedhje të parakohshme por me kusht që të përmbahen afatet e caktuara për përfundimin e reformës zgjedhore si dhe praktikat më të mira të komisionit te Venecias lidhur me këtë çështje. Që të arrihet një marrëveshje në këtë drejtim duhet të kemi pajtushmëri të krerëve të subjekteve politike e cila do të konfirmohej me rezolutë nga Kuvendi i Republikës së Kosovës që do të ishte vazhdimësi e rezolutës së vitit 2011. 2. Nëse nuk arrihet një konsensus rreth reformës zgjedhore të rifilluar tani, opsioni tjetër duhet të jetë arritja e një konsensusi që reforma zgjedhore të fillojë menjëherë pas mbajtjes së zgjedhjeve të ardhshme nacionale kurdo që ato të mbahen. Një marrëveshje e tillë duhet të aprovohet nga liderët e partive politke, si dhe të aprovohet një rezolutë nga kuvendi. 3. Opsioni i tretë, ai i zhvillimit të reformës zgjedhore pa opozitën do ti ketë mangësitë e veta, si dhe pasoja të dëmshme politike për një kohë të gjatë. <p style="text-align: center;">ZBATIMI</p> <strong>Menjëherë</strong> 1. Të ftohen përfaqësuesit e të gjitha partive politike nga Kryesia e Kuvendit të Republikës së Kosovës në një takim për të diskutuar hapat e mëtejmë për reformën zgjedhore. Me pajtimin e të gjitha partive politike të caktohet afati 6 mujor për përfundimin e reformës zgjedhore duke marrë parasysh rezultatet e punës së përbashkët në reformën e filluar në vitin 2011. 2. Të riaktualizohet komisioni për reformë zgjedhore ashtu siç ka qenë në vitin 2011 dhe ta përfundojë punën në afat prej tre muajsh. Çështjet e pazgjidhura në Komision t‘i dërgohen krerëve të partive politike që në takimet e tyre të përbashkëta në një afat prej tre muajsh të gjejnë një zgjidhje. Pas 6 muaj pune të përbashkët të dërgohen në kuvend për miratim të gjitha çështjet që janë vendosur në takimet e komisionit si dhe në takimet e krerëve politik. 3. Me aprovimin e ndryshimeve ligjore të reformës zgjedhore duhet të mbahen zgjedhjet sipas afatit të caktuar në fillim të kësaj marrëveshje.

Mundësia e Mogherinit për përafërim të vërtetë ndërmjet Serbisë dhe Kosovës

Edhe pse do të jetë shumë e vështirë të arrijë të njëjtën rëndësi publike sikurse ndërmjetësimi i paraardhëses së saj, është vendimtare që përfaqësuesja e re e lartë e BE-së, Federica Mogherini, të ringjallë momentumin për të arritur progres kuptimplotë në dialogun Serbi-Kosovë. Ky punim parashtron disa opsione specifike për BE-në që të shkund të dy palët drejtë bashkëpunimit dhe përafrimit të vërtetë. Duke marrë parasyshë përdorimin e ndërmjetësimit energjik dhe të mençur të avantazhit të BE-së, mandati pesëvjeçar i Mogherinit mundet realisht të zgjidhë shumicën e problemeve që helmojnë marrëdhëniet ndërmjet Serbisë dhe Kosovës. Në fazën tjetër të dialogut, ne rekomandojmë një afrim tre-degëzorë: (1) Një kanal zyrtarë për komunikim ndërmjet Prishtinës dhe komunave të veriut; (2) Dialog teknik ndërmjet Prishtinës dhe Beogradit që përqëndrohet në implementim, dhe (3) Dialog politik ndërmjet Prishtinës dhe Beogradit që ngritë tema të reja diskutimit. <h6><em>Punimi i ngarkuar është vetëm në gjuhën angleze.</em></h6>

Integrim apo izolim? Kosova veriore në Limbo Zgjedhore 2014

Derisa po afrohet përvjetori i parë i Marrëveshjes së Brukselit në prill, Kosova veriore ende nuk ka arritur një ekuilibrim të ri. Ka mbetur në një situatë të pavendosur tranzicioni, si shkak i një procesi tërheqje-dhe-zvarritje që ka implikime si të sigurisë ashtu edhe politike. Ky punim analizon qasjen e zbehtë për implementimin e marrëveshjes gjatë vitit 2014, kur zgjedhjet në Serbi, Kosovë dhe BE janë duke u afruar. Fokusimi në këtë punim bie mbi zhvillimet e fundit në vend, me konsideratë për Asociacionin e Komunave Serbe në Kosovë, kujdesin ndaj një numër të rreziqeve dhe sugjerimeve se si të zvogëlohet konflikti i mundshëm ndër-etnik. Dobia e paqartësisë konstruktive që ka ndihmuar në afrimin e Prishtinës dhe Beogradit është duke u shuar me shpejtësi. Është thelbësore që të krijohet komunikimi ndërmjet Prishtinës dhe serbëve të veriut, në mënyrë që të gjitha palët të shohin vlerën e implementimit të marrëveshjes për ndarjen e planifikuar të pushtetit. <h6><em>Ky punim i hartuar nga CEPI është vetëm në gjuhën angleze.</em></h6>

Forumi “Reforma” i shoqërisë civile për reformë të mirëfilltë zgjedhore

Për më shumë se dy vite, Forumi “Reforma” ka punuar në përgatitjen e propozimeve lidhur me reformën e sistemit zgjedhor. Disa nga rekomandimet tona më të hershme janë pranuar më herët nga Komisioni për Reformë Zgjedhore dhe janë përfshirë në draft ligj. Tani që reforma zgjedhore është sërish në proces, edhe pse të ngutshëm, paraqitet mundësia për të avokuar edhe për një sërë propozimesh që nuk janë pranuar më herët. Forumi “Reforma” shfrytëzon rastin që rekomandimet e mëposhtme t’ia dorëzojë Komisionit për Legjislacion duke shpresuar se këto rekomandime do të merren parasysh gjatë punës në vijim. Shoqëria civile vazhdimisht është angazhuar për të ruajtur listat e hapura sepse i japin votuesit fuqi vendimmarrëse dhe mundësi që të votojë për përfaqësuesit e tyre të preferuar. Mbyllja e listave zgjedhore do e zhvishte qytetarin nga fuqia vendimmarrëse, duke e zhvendos atë në duar të liderit të subjektit politike dhe paraqet hap prapa. Forumi Reforma mendon se reforma zgjedhore duhet të jetë sa më substanciale që është e mundur, edhe pse afati kohor vështirëson disa nga përparimet thelbësore që kërkojnë kohë. Listën më poshtë ja dërgojmë Komisionit për Legjislacion në emër të Forumit “Reforma”: &nbsp; <strong>SISTEMI ZGJEDHOR</strong> <ul> <li>Të hiqet vota preferenciale, të thjeshtohet mënyra e votimit dhe disenji i fletëvotimit (me ligj të minimizohet diskrecioni i KQZ-së) Mundësia për të abuzuar ulet ndjeshëm me heqjen e votës preferenciale ku votuesi shënon vetëm një person. Duhet thjeshtësuar mënyra e votimit sipas modelit një votë për një kandidat (një shënim i vetëm për kandidatin që nënkupton edhe votën për subjektin). Fletëvotimet duhet të kenë emrat e kandidatëve dhe jo vetëm numra.</li> <li>Pragu zgjedhor të ulet në 3% që nuk vlen për kandidatë të pavarur (me ligj) Ulja e pragut zgjedhor jep më shumë mundësi për partitë e reja, prandaj pragu zgjedhor të ulet në 3% në nivel vendi dhe mos të vlejë për kandidatë të pavarur dhe subjektet politike që nuk përfaqësojnë komunitetin shumicë. Kërkesa nga një kandidat i pavarur që të fitojë 2.5% të votave për të fituar një mandat është shkelje siç argumentohet në një shkresë të veçantë të përgatitur nga shoqëria civile dhe Avokati i Popullit. Gjithashtu, rritja e pragut për koalicione zbulon frikën nga subjekte të reja në Kuvend. Forumi “Reforma” beson se gjithashtu nuk duhet të jemi pa prag për shkak se krijon jostabilitet në qeverisje. Prandaj, kemi konkluduar se mesi i artë është një prag prej 3% si për parti ashtu edhe për koalicione.</li> <li>Të organizohen shtatë zona zgjedhore në sistem proporcional (me ligj) Organizimi i zonave zgjedhore siguron përfaqësim më të mirë të tërë vendit, forcon lidhjen në mes të deputetit dhe elektoratit, dobëson hierarkinë brenda partive dhe nxit demokratizimin e tyre të brendshëm. Krijimi potencial i zonave është teknikisht i lehtë sepse do të bazohej në një nga organizimet ekzistuese, si p.sh. kodet telefonike. Një e treta e vendeve në Kuvend mbeten si kompenzuese për të siguruar përfaqësimin gjinor dhe strikt proporcional të subjekteve më të vogla. Ky model është elaboruar më tepër në një raport tjetër dhe mund të dorëzohet veçantë. ORGANET PËR MENAXHIMIN E ZGJEDHJEVE</li> <li>KQZ e balancuar në mes të pozitës dhe opozitës (me kushtetutë për trajtim të mëvonshëm) Përbërja e KQZ duhet të jetë e barabartë mes pozitës dhe opozitës në mënyrë që të shmanget mbivotimi si dhe të rritet numri i anëtarëve për dy. Kryesuesi të vazhdojë të jetë një gjykatës nga Gjykata Supreme dhe KQZ të jetë arbitër i vërtetë neutral i administrimit zgjedhor. Ky ndryshim vlen vetëm në rast se eventualisht kushtetuta hapet për ndryshim.</li> <li>Të ulen kompetencat ligjvënëse të KQZ-së (me ligj) Në pajtim me rekomandimet e BE-së, kompetencat ligjvënëse të KQZ-së duhet të hiqen dhe pjesa më e madhe e akteve nënligjore aktuale të përfshihen në ligj. KQZ duhet të lëshojë vetëm udhëzime të natyrës teknike. Për të adresuar këtë, Komisionit duhet të shqyrtojë secilën rregullore të KQZ-së, dhe të integrojë pjesën më të madhe të tyre (që nuk është e natyrës teknike) në ligj. Duhet pasur kujdes sepse ka gjëra që duken teknike, por nuk mund t’i lihet në diskrecion një organi zbatues (p.sh. numri i nënshkrimeve për subjekte të reja).</li> <li>Sekretariati i KQZ jopolitik dhe profesional (me ligj) Të fuqizohet roli i Sekretariatit të KQZ-së dhe Kryeshefi duhet të gëzojë mbrojtje dhe përgjegjësi si zyrtarë të lartë të shërbimit civil. Zgjedhja e Kryeshefit nga anëtarët politikë të KQZ-së ushtron trysni në performancën e Kryeshefit si dhe në paanshmërinë gjatë marrjes së vendimeve. Fokusi primar në ngritje të kapaciteteve duhet të jetë tek Sekretariati i KQZ. LISTA E VOTUESVE (PËR MPB, KQZ DHE KOMUNAT)</li> <li>Të pastrohet dhe të mirëmbahet saktë lista e votuesve si dhe të hiqet votimi me kusht (të parashihen mekanizma për zbatim) Lista e votuesve duhet të jetë e saktë dhe mosazhurimi i listës ka pasoja edhe me mosheqje të votimit me kusht si dhe për mosliberalizim të vizave. Përgjegjësia nuk duhet ndarë por të qëndrojë vetëm me Ministrinë e Punëve të Brendshme e cila duhet të zhvillojë një fushatë vetëdijesimi që qytetarët të azhurnojnë adresat, përderisa nga komunat duhet të kërkohet të jenë më efektiv në largimin e emrave të personave të vdekur. Adresat e sakta do të mundësojnë që secili të votojë në vendvotimin më të afërt dhe të zvogëlohen gjasat që një person do të kthehet prapa në ditën e votimit. Pastrimi i listave mundëson heqjen e votës me kusht e cila është treguar shumë problematike në të kaluarën, si për shkelje, ashtu edhe për vonim të publikimit të rezultateve.</li> <li>Listë e veçantë për diasporën (të parashihet me këtë ligj) Në ndryshimet e fundit në regjistrin civil, MPB duhet të kërkojë nga secili person që nxjerr një dokument që të deklarojë adresën primare, përfshirë nëse kjo nuk është në Kosovë. Rrjedhimisht, vendvotimi i rregullt për pjesën më të madhe të diasporës do të caktohej në konsullatat tona jashtë. Kjo do të rriste votimin e tyre si dhe do të shënonte një përafrim me vendlindjen.</li> <li>Afati për konfirmim dhe sfidim të Listës së Votuesve të zgjatet (të parashihet me ligj) Duhet zgjatur periudha e verifikimit dhe sfidimit të listës së votuesve dhe lista të mbetet bëhet publike që nga data e shpalljes së zgjedhjeve (4-6 muaj para ditës së zgjedhjeve) deri në 3 javë para ditës së zgjedhjeve. QENDRAT E VOTIMIT 10. Komisionarët të shërbejnë në komuna tjera dhe jo aty prej nga vijnë (të përcaktohet me ligj) Anëtarët e KVV-së nuk duhet të jenë votues ne komunat të cilat caktohen për të punuar në ditën e zgjedhjeve (dhe anëtarët e KVV-së duhet të jenë të komunave të ndryshme nga njëri tjetri).</li> <li>Doracak i detajuar i procedurës (ligji të obligojë KQZ-në) Doracakët për komisionarët duhet të përshkruajnë detajet më të vogla. Përveç doracakëve të trajnimit, duhet hartuar doracak shtesë për procedurat. Pas çdo zgjedhje, doracakët e trajnimeve duhet të përditësohen me raste të reja dhe zgjidhje të ofruara për këto zgjedhje.</li> <li>Qëndrim strikt kundër turmave nëpër korridore dhe roli i drejtorëve të shkollave (ligji të obligojë KQZ-në) Duhet siguruar që nuk ka persona që sjellen vërdallë. Roli i drejtorit të shkollës ose të vihet në këtë funksion dhe të kërkohet përgjegjësi ose t’i hiqet kjo detyrë dhe të gjendet një zgjidhje tjetër, apolitike apo zëvendësim me një trup më të madh të balancuar. Gjithashtu, duhet zvogëluar numri i vëzhguesve të akredituar nga subjektet politike duke mos kaluar më tepër se një vëzhgues për vendvotim dhe maksimum 10% rezervë. Vëzhguesve duhet t’u kërkohet strikt që distinktivët t’i mbajnë ashtu që të shihen tërë kohën.</li> <li>Kabinat të kthehen në anën e kundërt se si janë vendosur deri tani (të parashihet me ligj) Shpina e votuesit të mbetet e dukshme për vëzhguesit dhe komisionarët. Në këtë mënyrë edhe ruhet fshehtësia e votës dhe në të njëjtën kohë parandalohen format e ndryshme të manipulimit si i ashtuquajturi “treni bullgar” apo fotografimi i fletëvotimit.</li> </ul> &nbsp; <strong>NUMËRIMI DHE DREJTËSIA ZGJEDHORE</strong> <ul> <li>Rezultatet përfundimtare të zgjedhjeve (të detajizohet me ligj) Raportimi përfundimtar i certifikuar i rezultateve të jetë uniform nga viti në vit dhe i zbërthyer për çdo vendvotim. Të gjitha rezultatet duhet të bëhen transparente, numri i votuesve, i votave të vlefshme, zbrazëta, të prishura, të refuzuara, të pranuara, të kthyera, rezultatet për subjekte dhe kandidatë për vendvotim dhe këto të ofrohen në softuer statistikor. Të bashkangjitura në aneks: Rekomandimet e detajuara për KQZ-në, sistemin zgjedhor, listën e votuesve. Këto rekomandime mbështeten nga: D4D, KIPRED, INPO, KMDLNJ, INDEP, DT, KHK, QPA, dhe NOMP.</li> </ul>

Memorandumi Reagues Nr. 5 – Reforma Zgjedhore

Për: Kuvendin e Kosovës, Presidenten, Kryeministrin, Komisionin Qendror të Zgjedhjeve Nga: Instituti Demokraci për Zhvillim (D4D) <p style="text-align: center;">VEPRIMI I REKOMANDUAR</p> Kuvendi i Kosovës duhet të eliminojë votën e garantuar për bartësit e listave në zgjedhjet lokale përderisa duhet të vazhdojë masën afirmative për gjininë më pak të përfaqësuar. <p style="text-align: center;">ÇËSHTJA</p> Përderisa kuota dhe vendet e ndara për pakicat kombëtare kanë justifikim në kushtetutë dhe në konventa të ndryshme ndërkombëtare, mekanizmi i bartësit të listës nuk ka justifikim dhe mund të sfidohet suksesshëm se shkel pikat 1 dhe 2 të nenit 45 të Kushtetutës së Kosovës, pra që mohon të drejtën për t’u zgjedhur dhe se vota është e barabartë. Kuota gjinore prej 30% është masë afirmative e justifikuar dhe e lejuar me nenin 24, paragrafi 3 të Kushtetutës së Kosovës si dhe me standardet dhe vendimet gjyqësore ndërkombëtare. Në disa raste ku masat afirmative janë sfiduar pranë Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut në Strasburg, kjo e fundit i ka lënë gjykatave vendore autoritet të zgjeruar për të vendosur, për aq sa masat e tilla janë të parapara me ligj, kanë një synim legjitim dhe nuk janë disproporcionale në raport me dëmet eventuale që mund të shkaktojnë. Kuota gjinore prej 30% është një masë e paraparë me ligjet relevante për zgjedhjet në Kosovë; ajo ka një synim legjitim, respektivisht synon të përmirësojë apo kompensojë një padrejtësi historike ku femrat përgjatë historisë kanë qenë të diskriminuara, të pabarabarta dhe të përjashtuara nga proceset e vendimmarrjes publike. Qartësisht, kuota prej 30% nuk është disproporcionale, madje nuk është as sa pragu natyror i popullatës të gjinisë femërore e që është 50% e popullatës. Prandaj, nuk ka bazë ligjore që të sfidohet kuota gjinore dhe as nuk është i domosdoshëm hapja e kushtetutës për revidim apo qartësim siç është pohuar disa herë. Me reformën zgjedhore të vitit 2008, përmes Ligjit për Zgjedhjet e Përgjithshme dhe atij për Zgjedhjet Lokale, Kuvendi i Kosovës obligoi qytetarët që duke votuar për partinë e preferuar, autonomatikisht t’i japin edhe votën bartësit të listës. Ligji për Zgjedhjet Lokale në Republikën e Kosovës, në nenin 7, ndër të tjera, thotë se vota për subjektin politik “...konsiderohet si votë për kandidatin e parë në listën e kandidatëve të subjektit politik....” Një dispozitë të ngjashme e kishim edhe në Ligjin për Zgjedhjet e Përgjithshme në Republikën e Kosovës të vitit 2008, mirëpo ajo është eliminuar me rastin e amandamentimit në vitin 2010. Si rezultat i kësaj lidhjeje ligjore të votës për partinë me votën për bartësin e listës janë krijuar një numër problemesh që në kombinim me masat afirmative të tjera cenojnë të drejtën për zgjedhje të lirë të qytetarëve të Kosovës. Një obligim i tillë krijoi një masë afirmative për bartësit e listave ngjashëm me atë të kuotës gjinore dhe vendet e rezervuara për komunitetet pakicë. Përderisa kuota gjinore dhe vendet për pakicat kanë një synim legjitim dhe justifikohen,vota automatike për bartësin e listës qartazi bie ndesh me parimin kryesor të demokracisë, atë të zgjedhjes së lirë, të barabartë dhe të pakushtëzuar të përfaqësuesve politikë, nga qytetarët e Kosovës. Zgjedhjet e fundit lokale kanë vënë në pah këtë problem qartazi. Kandidati i AKR-së për Asamble Komunale të Gjilanit, z. Tefik Ibrahimi ka parashtruar ankesë tek Gjykata Kushtetuese duke sfiduar votën automatike për bartësin e listës si mekanizëm anti-kushtetues. Ibrahimi pretendon se për shkak se partia e tij ka marrë dy mandate, ato i kanë takuar padrejtësisht bartësit të listës dhe kandidates femër si rezultat i kuotës gjinore. Në këtë mënyrë, Ibrahimi nuk ka arritur të zgjedhet përkundër se hiq bartësin i cili nuk ka vota personale, Ibrahimi del personi më i votuar i subjektit. Garantimi i vendit për bartësin e subjektit, së bashku me përdorimin e kuotës mund të ‘zaptojnë’ mbi 50% të këshilltarëve komunal të cilët shkojnë me automatizëm (bartësit së bashku me gjininë më pak të përfaqësuar të cilat janë zgjedhur vetëm duke ju falënderuar kuotës). Kjo do të thotë që të gjithë garuesit efektivisht garojnë për më pak se gjysmën e vendeve. Pesha e zaptimit të votës së bartësit është e lartë për pushtetin lokal sepse mund të ‘rehatojë’ 5-10 këshilltarë komunalë, që si përqindje e kuvendeve komunale mund të jetë jo pak (madhësitë e kuvendeve komunale janë nga 15 deri në 51). <p style="text-align: center;">OPSIONET</p> Institucionet relevante politike dhe shtetërore duhet të shfrytëzojnë momentumin politik për të riparuar këtë defekt ligjor që shkel vullnetin e lirë dhe demokratik dhe cenon të drejtat kushtetuese për zgjedhje të lira dhe të barabarta. Reforma zgjedhore duhet të eliminojë votën automatike për bartësin e listës i cili duhet t’i nënshtrohet garës zgjedhore njëlloj si gjithë të tjerët në zgjedhjet lokale. Qytetarët duhet të jenë të lirë të votojnë për partinë dhe për kandidatin e zgjedhjes së tyre dhe jo të obligohen që votën për partinë t’a përkthejnë edhe në votë të garantuar për bartësin e listës. Përkundër, kjo dispozitë do të sfidohet dhe Gjykata Kushtetuese do të duhet të vendos nëse kjo paraqet shkelje të kushtetutës siç pohojmë ne apo jo. Nëse gjykata nuk e merr në shqyrtim rastin e z. Ibrahimi si të paqartë, atëherë raste tjera të përgatitura më mirë do të sfidojnë këtë suksesshëm. D4D është duke shqyrtuar mundësinë që të kërkojë Gjykatës Kushtetuese që t’i lejojë D4D-së të parashtrojë një amicus curiae (parashtresë miqësore për gjykatën) në rastin e z. Ibrahimi që t’i asistojë gjykatës në kuptimin më të qartë të kundërshtimit të z. Ibrahimi kundër bartësit të listës si formë kundërkushtetuese dhe jo-demokratike e fitimit të mandatit zgjedhor. <p style="text-align: center;">ZBATIMI</p> <strong>Menjëherë</strong> Të fillojë një diskutim i mirë informuar dhe pa paragjykime në mes të partive politike dhe institucioneve relevante për eliminimin e obligimit ligjor për të votuar edhe bartësin e listës si pjesë të votës për partinë ngase një lidhje e tillë është kundërkushtetuese dhe jodemokratike. Kjo dispozitë duhet të përfshihet në mesin e amendamenteve për Ligjin për Zgjedhje Lokale në Kosovë.

Memorandumi Reagues Nr. 4 – Universiteti i Prishtinës

Për: Kuvendin e Kosovës, Zyrën e Kryeministrit, ministrinë e Arsimit, Shkencës Dhe Teknologjisë, Prokurorinë e Kosovës, Universitetin e Prishtinës Nga: Instituti Demokraci për Zhvillim (D4D)* <p style="text-align: center;">VEPRIMI I REKOMANDUAR</p> 1. Kuvendi i Kosovë të zhvillojë një debat të hapur, i cili do të shpie deri tek ndryshimet e nevojshme në Statutin e Universitetit të Prishtinës (UP). Të pengohen me ligj emërimet në krye të UP-së të personave që kanë qenë pjesë e Qeverisë apo Kuvendit në 12 muajt e fundit (ngjashëm sikurse për bankat komerciale) dhe të krijohet konsensus parlamentar për të larguar politikën nga UP edhe në të ardhmen. Gjithashtu duhet adresuar ndryshuar praktikat e punësimit dhe avancimit profesional brenda UP-së si dhe për të përmirësuar llogaridhënien ndaj interesit publik. 2. Organet e drejtësisë të hetojnë deri në fund akuzat dhe dyshimet e shumta për thyerje të ligjit në UP, pa i amnistuar profesorët, menaxhmentin dhe administratën. Deri tash janë arrestuar vetëm dy asistentë, ndërkohë që janë konstatuar shkelje flagrante ligjore (regjistrim të parregullt me apo pa të holla dhe në kundërshtim me konkursin, shitje dhe falsifikim notash apo dokumentesh të tjera, etj.), për të cilat vepra, pa paragjykuar hetimet, duket se nuk ka pasur llogaridhënie adekuate. 3. Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë (MASHT) të konsiderojë freskimin e Këshillit Drejtues të UP-së, duke emëruar persona kompetentë dhe me integritet, dhe duke e shqyrtuar mundësinë e emërimit të një ose dy profesorëve ndërkombëtarë në Këshillin Drejtues të UP-së. Këshilli i ri Drejtues i UP-së të përgatisë strategjinë për një menaxhment që do ta kthejë UP-në në binarë për të ofruar studime cilësore, për të pajisur studentët me njohuri, shkathtësi e përvoja të dobishme për punësim në funksion të përparimit shoqëror. Njëkohësisht UP-ja duhet të rritë transparencën, të trajtojë të gjitha ankesat për shkelje me seriozitet dhe t’i japë fund klimës së mosndëshkueshmërisë për të gjithë shkelësit e normave akademike, etike e ligjore. <p style="text-align: center;">ÇËSHTJA</p> UP ka shërbyer si vegël e promovimit dhe shpërndarjes së përfitimeve drejt përfituesve të sistemit klientelist dhe kjo duhet të përfundojë. Në dhjetor 2013, mediat raportuan për arrestimin e 11 personave, ndër të cilët ishin edhe 2 asistentë të UP-së, për pjesëmarrje në një grup kriminal që përfitonte të holla duke regjistruar studentë në UP, duke shitur nota dhe vepra tjera të kundërligjshme. Në tetor 2013, mediat raportuan për probleme të tjera në UP, që e implikonin Rektorin e UP-së, z. Ibrahim Gashi, për avancim të paligjshëm në pozitën e profesorit të rregullt, duke u bazuar në botime skandaloze në një revistë me kredenciale të dyshimta. Qysh në 2013, Freedom House kishte raportuar se rektori aktual i UP-së kishte ardhur në këtë pozitë si pjesë e marrëveshjes ndërmjet PDK-së dhe AKR-së për ndarje të pushtetit duke rikujtuar postin e tij të deri-atëhershëm si zëvendës Ministër i Punëve të Jashtme (nga radhët e AKR-së). Mediat kanë raportuar edhe për manipulime të tjera, si p.sh. falsifikim të dhjetëra notave nga një studente që u kandidua dhe u zgjodh anëtare e Kuvendit Komunal në Prishtinë nga radhët e PDK-së, nënshkrim të vendimeve për pranimin e studentëve në bazë të provimeve të manipuluara, si dhe për pranim të qindra studentëve jashtë konkursit të shpallur, madje disa muaj pasi kishte filluar zyrtarisht viti akademik. Shembujt të shumtë që janë dokumentuar për vite me radhë, dëshmojnë qartazi ekzistimin e problemeve të mëdha në UP, të cilat lidhen me faktorë politik dhe si të tillë dëmtojnë rëndë misionin dhe reputacionin e UP-së. Arsimi i lartë i dobët ka brengosur edhe BE-në e cila kërkon nga Kosova përpjekje më të mëdha që të ngrisë cilësinë e programeve të rregullta dhe pas-diplomike, dhe për të siguruar se programet arsimore janë më të përshtatshme ndaj nevojave të tregut të punës. Problemet e UP-së janë theksuar në numër të konsiderueshëm raportesh. Ato lidhen kryesisht me politizimin, mbikëqyrjen dhe menaxhimin, rregullimin dhe funksionimin e brendshëm, zbatimin e ligjeve dhe statutit, transparencën, infrastrukturën fizike, lidhjen e programeve me ekonominë, investimet në aktivitete hulumtuese shkencore, përdorimin e teknologjisë informative dhe mobilitetin (dalës por edhe hyrës). Duke qenë universiteti më i vjetër dhe dukshëm më i madhi, e deri pak vitesh i vetmi universitet publik në Kosovë, rëndësia e UP-së është jashtëzakonisht e madhe për kulturën, shoqërinë dhe ekonominë e vendit. Për këtë arsye, ka nevojë që situata e krijuar të analizohet jo vetëm brenda UP-së, por edhe prej institucioneve shtetërore dhe shoqërisë civile. Nuk ka dilemë se duhet të merren masa të shpejta dhe konkrete për kthimin e kompetencës dhe epitetit që UP i’a ka borxh taksapaguesve kosovarë. Fshehja e brengave nuk e ndihmon integritetin e universitetit, përkundrazi vetëm e vonon kthelljen e tij. Vonesat në trajtimin e tyre vetëm sa sakrifikojnë gjenerata të cilat ky universitet do të duhej të përgatisë që të jenë produktiv për 40 vite me radhë. <p style="text-align: center;">OPSIONET</p> Situatat më të rënda janë traumatike por gjithashtu paraqesin rast ideal për ndryshime rrënjësore. Kjo periudhë duhet të shfrytëzohet për të marrë masa të shpejta për t'i ndihmuar personelit akademik e administrativ dhe studentëve, që ata kryejnë punën e tyre të lirë dhe me përkushtim, por edhe me llogaridhënie, në dobi të shoqërisë dhe interesit publik. Organet e drejtësisë duhet ta vazhdojnë hetimin dhe të mos dorëzohen para presioneve eventuale politike që t'i kursejnë personat e favorizuar nga politika. MASHT-i nuk guxon ta shikojë situatën si aktor pasiv, por duhet të kërkojë llogari nga Këshilli Drejtues. Kuvendi duhet të miratojë ndryshimet në Statutin e UP-së që e rrisin transparencën dhe e ndëshkojnë ndikimin politik. Nëse nuk merren masa serioze, situata aktuale mund të përkeqësohet dhe të humbet një mundësi për t'i ndihmuar UP-së dhe me këtë edhe vendit. Nevojiten veprime konkrete për ta larguar krimin nga UP-ja dhe për ta zmbrapsur ndikimin ditor politik në funksionim e të gjitha institucioneve publike të arsimit të lartë. E ardhmja e vendit varet nga arsimi cilësor i rinisë dhe koston e arsimit të tyre jocilësor do ta bartim të gjithë dhe gjenerata të tëra nuk do të jenë mjaft produktive me kosto të lartë për mirëqenien e vendit. <p style="text-align: center;">ZBATIMI</p> <strong>Menjëherë</strong> Diskutim imirë-informuar në një seancë të veçantë të Kuvendit dhe inicimi i ndryshimit të Statutit të UP-së, për t'i garantuar UP-së mburojë nga ndërhyrjet ditore politike dhe organizim të brendshëm efektiv dhe llogaridhënës. Mbështetje e parezervë dhe mospengim i organeve të drejtësisë që ta vazhdojnë hetimin e të gjithë personave të implikuar në keqpërdorime në UP. Rikomponim i Këshillit Drejtues të UP-së duke emëruar 1-2 profesorë të jashtëm dhe strategji për daljen nga rrethi vicioz i skandaleve, që do të zbatohej nga menaxhmenti i ri i UP-së. <strong>6 muaj </strong> Monitorimi i afërt nga MASHT dhe Kuvendi i Kosovës i zbatimit të strategjisë së Këshillit Drejtues dhe menaxhmentit të ri në UP, që ndër të tjera, përmban standarde për të rritur transparencën e punës dhe llogaridhënien në UP. <h6><em>*Ky reagim është realizuar me përkrahjen nga projekti Promovimi i Shoqërisë Demokratike (DSP) – i financuar nga Zyra Zvicerane për Bashkëpunim në Kosovë (SCO‐K) dhe menaxhuar nga Fondacioni Kosovar për Shoqëri Civile (KCSF)”. Përmbajtja e këtij reagimi është përgjegjësi e D4D-së dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet si qëndrim i SCO‐K‐së apo KCSF‐së.</em></h6>

Memorandumi reagues Nr. 3 – Kritere të qarta për komuna të reja

Për: Kryeministrin, Zëvendëskryeministrin/Ministri dhe Zëvendës-Ministri i Administrimit të Pushtetit Lokal Tema: Kritere të qarta për komuna të reja Cc: Presidentja, Partitë Politike, Institutet Hulumtuese, Media <strong>VEPRIMET E REKOMANDUARA</strong> Qeveria e Kosovës duhet të vendos kritere të qarta dhe objektive për krijimin e komunave të reja. Deri sa të vendosen kritere konkrete, Qeveria nuk duhet të marrë vendim për krijimin e komunave të reja, dhe partitë politike duhet të ndalojnë premtimet populiste. Kosovarët e kujtojnë kur ne kemi pasur 80 komuna (si njësi administrative para vitit 1960). Premtimet për komuna të reja tani manipulojnë me emocionet lokale dhe ngjallin rivalitet të fortë mes lokaliteteve. Pas zgjedhjeve lokale në vjeshtë të 2013, autoritetet duhet të bashkëpunojnë me institutet hulumtuese dhe të hapim debat publik për kriteret minimale që duhet të përmbushë një zonë para se të shpallet komunë. Në kërkimin e kritereve për komuna të reja, në këtë memorandum të shkurtër u inspiruam nga korniza ligjore e Republikës së Bullgarisë. Pavarësisht se ka dallime në mes të Kosovës dhe Bullgarisë (si për kah numri i popullatës apo madhësisë së territorit), dallimet nuk janë të mëdhsa sa i përkeet dendësisë së popullatës dhe përbërjes etnike. Ky model ofron një skicë për diskutim për të miratuar kritere të qëndrueshme për krijimin e komunave të reja. <strong>ÇËSHTJA</strong> Duke paraqitur kritere të qarta, procesi do të bëhej më pak politik, më i parashikueshëm dhe do të ishte një garantues për qëndrueshmërinë e çdo komune të re. Kemi hulumtuar modele se si shtetet tjera krijojnë komuna të reja dhe kemi gjetur një mësim praktik nga një shtet afër. Republika e Bullgarisë i përket një tradite të ngjashme të qeverisjes, ka një dendësi të popullatës të ngjashme si dhe një shoqëri të përzier etnikisht dhe ka arritur t’i bashkohet BE-së. Me këtë efekt, korniza e tyre ligjore mund të mos jetë plotësisht e aplikueshme, pasiqë dallimet mes Kosovës dhe Bullgarisë nuk duhet të menjanohen, sidoqoftë kjo ofron një udhëzues të mirë në krijimin e komunave të qëndrueshme dhe efektive. Ligji për Administrimin Territorial të Republikës së Bullgarisë ofron qartësi legjislative mbi këtë çështje. Neni 8 rregullon kushtet që një territor duhet të përmbushë para se të kërkojë statusin e një komune të re. Kriteret e Bullgarisë janë si më poshtë: 1) Më tepër se 6000 banorë; 2) Prania e një qendre tradicionale me infrastrukturën shoqërore dhe teknike, për të ofruar shërbime për popullatën; 3) Duhet të përfshijë të gjitha vendbanimet fqinje të cilat nuk mund t’i bashkohet një komune tjetër; 4) Largësia më e madhe rrugore dhe e transportit të vendbanimit nga qendra e komunës të mos kalojë 40 km; 5) Të dëshmojë kapacitete për financimin e shpenzimeve nga të ardhurat vetanake, në shumën jo më pak se gjysma e mesatarës për komuna, siç është e parashikuar me buxhetin kombëtar, të aprovuar për vitin përkatës. Teksti më lartë duhet të shihet vetëm si inspirim për llojet e kritereve që Kosova duhet t’i marrë parasysh. Mund të shqyrtohen edhe kritere tjera: (a) distancë minimale nga selia e komunës amë, (b) llojshmëria e popullatës, (c) lidhjet infrastrukturore apo barrierat gjeografike. Kosova duhet të hap një debat publik për këtë çështje dhe të parandalojë që një proces kaotik të nxisë garë populiste në mes të partive. Për zonat e minoriteteve, pragu mund të jetë më i ulët, sepse diversiteti poashtu duhet të shërbejë si kriter. <strong>OPSIONET</strong> Nëse nuk ka kritere të qarta ose nëse ato aplikohen në mënyra të ndryshme varësisht nga motivi politik, procesi do të jetë i dëmshëm. Përderisa nuk ka asnjë garanci që zbatimi i këtyre kritereve do krijojë komuna të suksesshme, gjasat për të realizuar janë shumë më të mëdha kur i krahasojmë me një proces të pakontrolluar. Krijimi i komunave me stimulim politik do të nxisë një ndjenjë të padrejtësisë, do të krijojë kufijtë politik, ndarje më të mëdha shoqërore, retorika populiste, manipulim të zgjedhjeve, manipulim i kufijve zgjedhor për përfitime afatshkurtëra. Më e keqja, duke krijuar komuna në një mënyrë kaotike mund të shërbejë për qëllime politik por do të jetë jetë-shkurtër sepse deri në 45 zona të reja mund të kërkojnë statusin e komunës. Autoritetet qendrore nuk do të jenë në gjendje të ballafaqohen me afro 70 komuna drejtpërdrejtë, dhe shpejt do të bëhej e domosdoshme krijimi i shtresës së tretë të qeverisjes, atë të rajoneve me implikime tjera për vendin. Miratimi i kritereve strikte garanton një sistem të qëndrueshëm të qeverisjes lokale për Kosovën. Kërkesat e përcaktuara mund të garantojnë vetë-qeverisje në mënyrë të qëndrueshme, efikase në të mirë të demokracisë për të gjithë vendin. Me qëllim për të zbatuar këtë model të kritereve në Republikën e Kosovës, autoritetet duhet që ta ndalin përkohësisht krijimin e komunave të reja deri kur ky model mund të adoptohet dhe aplikohet në Kosovë. Nëse kriteri është i inkorporuar në zhvillimin e komunave të reja në Kosovë, atëherë ka mundësi më shumë të kemi vetë-qeverisje të shëndoshë dhe të qëndrueshëm në tërë vendin. <strong>ZBATIMI</strong> <strong>Menjëherë</strong> Të ndalet procesi i krijimit të komunave të reja në mënyrë që të zhvillohen dhe zbatohen kritere objektive. Të krijohet një grup punues dhe të iniciojë debat të hapur për kriteret për komuna të reja. <strong>Pas zgjedhjeve lokale</strong> Të hartohet drafti i parë që amandamenton Ligjin për Kufijtë Administrativ. Amendamenti të hedhet në diskutim publik dhe të procedohet ligji i amandamentuar në procedurë parlamentare. <em>“Ky reagim është realizuar me përkrahjen nga projekti Promovimi i Shoqërisë Demokratike (DSP) – i financuar nga Zyra Zvicerane për Bashkëpunim në Kosovë (SCO?K) dhe menaxhuar nga Fondacioni Kosovar për Shoqëri Civile (KCSF)”. Përmbajtja e këtij reagimi është përgjegjësi e D4D-së dhe në asnjë mënyrë nuk mund të konsiderohet si qëndrim i SCO?K?së apo KCSF?së.</em>

Memorandumi reagues Nr. 2 – Modeli i dy Gjermanive

<p style="text-align: left;">Për: Presidenten, Kryeministrin, Ministrin e punëve të brendshme Nga: Instituti Demokraci për Zhvillim (D4D)</p> <p style="text-align: center;">VEPRIMI I REKOMANDUAR</p> Pas nisjes së zbatimit të marrëveshjes IBM në mes të Kosovës dhe Serbisë dhe paralajmërimit të shkëmbimit të zyrtarëve ndërlidhës në mes tyre, udhëheqësit e këtij procesi duhet të fillojnë të parashikojmë një kornizë të përgjithshme të vendosjes së marrëdhënieve. Modeli i dy Gjermanive është përmendur shumë, diskutuar pak, dhe eliminuar lehtë pa analizuar përfitimet. Sipas këtij modeli, Kosova e Serbia do të mund të merreshin vesh që të njohin ekzistencën e njeri tjetrit—territorin, sovranitetin e brendshme dhe të jashtëm—pa u njohur zyrtarisht dhe simbolikisht. Mund të jetë vonë dhe joserioze të insistohet në diçka që është refuzuar më herët. Megjithatë, do të ishte mirë që vendimmarrësit të marrin parasysh këtë qasje për zgjidhjen e problemit, që do të ishte në interes të Kosovës më shumë se procesi i tanishëm. Modeli i dy Gjermanive mund të jetë platformë e Kosovës për normalizim të përkohshëm të marrëdhënieve. <p style="text-align: center;">ÇËSHTJA</p> Modeli i dy Gjermanive është përmendur shumë, diskutuar pak, dhe eliminuar lehtë. Instituti D4D ka analizuar këtë model, jo me qëllimin për të promovuar atë por me qëllimin që të kuptohet më thellë dhe të diskutohet më gjerë. Nuk mund të mohohen arritjet e dialogut teknik dhe tanimë politik në mes të Kosovës dhe Serbisë. Megjithatë, ka përparësi të rëndësishme me marrjen e modelit të dy Gjermanive, sipas modelit të marrëveshjes në mes të Republikës Demokratike të Gjermanisë dhe Republikës Federale të Gjermanisë. Ky model u përjashtua nga vendimmarrësit për shkak të disa konsideratave sipërfaqësore. Në një aspekt, modeli ka tërhequr simpati për shkak të raporteve de facto shtetërore dhe anëtarësimin e Gjermanisë Lindore në OKB si rezultat. Argumentet kundër ishin se atje na qenka një popull i cili tri dekada më vonë është bashkuar. Për fat të keq, argumentet emotive të kundërta diktuan paragjykim të tillë për Kosovën dhe Serbinë, duke bërë marrëveshjen politikisht të ndjeshme. Çfarëdo vendimi që duhet të merret për këtë model duhet pas një analize pak më të thellë. Së pari, të sqarojmë se në rastin tonë nuk kemi të bëjmë me një popull por me dy. Pesha e një traktati ndër-shtetëror është superiore në krahasim me atë që presim të na ofrohet me ‘normalizimin’ e mjegullt. Fakti se eventualisht janë bashkuar dy Gjermanitë nuk ka të bëjë asgjë me traktatin fillestar por me vullnetin e popullit gjerman për tu bashkuar. Në rastin tonë ky vullnet nuk ekziston as në Kosovë dhe as në Serbi. Argumentet kryesore pro që do të trajtohen më poshtë janë: (a) marrëveshja është bërë në formë të traktatit; (b) de facto bëhet trajtimi i njëri tjetrit si shtet; (c) arrihet anëtarësimi në OKB për të dy palët; dhe (d) Republika Demokratike e Gjermanisë përmendet me emër të plotë përfshirë fjalën ‘republikë’. Traktati përmend „raportet e mira fqinjësore“ dhe themeloi legatat e përhershme. Edhe pse jo ambasada, „legatat“ janë larg më të avancuara dhe bartin peshë më të rëndë diplomatike sesa „zyrtarët ndërlidhës“ për të cilën është arritur pajtim në dialogun politik. Më e rëndësishmja, traktati parasheh „pacenueshmërinë e kufijve dhe respektin për integritet territorial dhe sovranitet“. Bashkëpunimi përmend „dy shtete“ dhe nuk cenon shtetësinë e njërës palë nga pala tjetër, përkundër mosnjohjes. Shtetësia sovrane më tutje forcohet nga neni 2 (të traktatit në mes të dy Gjermanive) i cili rregullon që raportet e të dy vendeve do të udhëhiqen nga qëllimet dhe parimet e Kartës së Kombeve të Bashkuara, „veçanërisht të barazisë sovrane të të gjitha shteteve“. Në mes tjerash përmend „respektin për pavarësinë e tyre, integritetit territorial, të drejtës për vetëvendosje“. Më hollësisht, neni 3 afirmon „pacenueshmërinë“ e kufijve, zgjidhjen e të gjitha problemeve në paqe, dhe respektin për integritet territorial të njëri tjetrit. Në nenin 4 të dy republikat pajtohen që asnjëra mos të përfaqësojë njëra tjetrën në skenën ndërkombëtare apo të veproj në emër të tjetrit. Neni 6 kufizon jurisdiksionin sovran të njërës dhe tjetrës republikë brenda territoreve të tyre. Traktati madje obligon të respektojnë pavarësinë dhe autonominë e njëri-tjetrit për çështjet e tyre të brendshme dhe të jashtme. Lista e lëmive për bashkëpunim është gjithashtu shumë e gjerë, dhe përfshin shumë më tepër lëmi sesa bashkëpunimi teknik ka pasur dhe që mund të ketë ambicie për të ardhmen (p.sh. përfshin raportet gjyqësore). <p style="text-align: center;">OPSIONET</p> Opsioni më i thjesht do të ishte vazhdimi i procesit të dialogut me agjendën e tij, e me propozimet e BE-së, Kosovës dhe Serbisë. Dialogu ka shënuar përparim të dukshëm por Kosovës nuk i konvenon një qasje inkrementale pa cak të dukshëm. Kjo ka gjasa të rezultojë me një devalvim të asaj që Kosova e nënkupton si ‘normalizim’ dhe ti mundësojë Serbisë të fitojë datën e negociatave duke bërë pak për raportet me Kosovën. Me këtë model, rezultati do të jetë vetëm emëruesi më i vogël i përbashkët në mes të Serbisë dhe Kosovës, pa asnjë tipar të marrëdhënieve dypalëshe shtetërore që i imponohet Serbisë. Kosova duhet të që të nënshkruajë një traktat të ngjashëm me atë në mes të dy Gjermanive deri në qershor të vitit 2013. Dallimet dhe konfuzionet emotive është lehtë t’i shpjegohen publikut kosovar në krahasim me përfitimet reale potenciale që rezultatet mund të arrijnë. <p style="text-align: center;">ZBATIMI</p> Menjëherë Insistoni që të lansohet modeli i dy Gjermanive si platformë e Kosovës për normalizim të përkohshëm të marrëdhënieve. Kosova duhet të loboj për këtë model tek të gjitha vendet e rëndësishme aleate. Ky proces mund të krijoj pritje tërësisht tjera dhe të vendos Serbinë në mbrojtje dhe e vë peshën e argumentimit tek Serbia se pse duhet refuzuar një shembull të suksesshëm. <strong>6 muaj </strong> Nënshkruhet traktati, zbatimi i të cilit mbikëqyret nga BE-ja, duke kërkuar njohën formale në fazë tjetër drejt anëtarësimit në BE. &nbsp;

Memorandumi reagues Nr. 1 – Reagimi i tepruar i policisë

Për: Kryeministrin, Ministrin e brendshëm Nga: Instituti Demokraci për Zhvillim (D4D) <p style="text-align: center;"> VEPRIMI I REKOMANDUAR</p> Duhet të hetohet reagimi i tepruar i policisë drejtuar protestuesve të Lëvizjes Vetëvendosje, të niset një hetim i nivelit të lartë dhe të merren masa adekuate dënimi. Domosdo duhet identifikuar hallka që ka urdhëruar përdorimin e forcës së tepruar. Duhet të bëni deklaratë publike që thekson të drejtën e secilit për të protestuar, dhe faktin që kjo e drejtë do të mbrohet pavarësisht nga opinioni që kanë. Duhet të distancoheni nga dhuna e shfrenuar e panevojshme që i ngjan vetëm regjimeve autoritare. Vetëm një qasje e tillë siguron rikthimin e kredibilitetit dhe legjitimitetit të policisë dhe kontribon në uljen e ndasive shoqërore dhe politike. <p style="text-align: center;">ÇËSHTJA</p> Pavarësisht nga numri i vogël i protestuesve, demonstrata e Vetëvendosjes në tetor shkundi vendin. Serioziteti dhe ndjeshmëria për shkak të procesit të dialogut është e kuptueshme, por qeveria është dashur të ndërhyjë vetëm për të qetësuar situatën dhe të udhëzojë policinë të reagojë në mënyrë profesionale. Është dashur që situata të menaxhohet në mënyrë më të kujdesshme dhe më të rregullt. Është në interesin e të gjithëve që policia të jetë efektive, por, në të njëjtën kohë, profesionale. Policia ka përfunduar hetimin e saj dhe gjeti se kompetencat nuk janë tejkaluar. Kjo shpie në përfundimin se nuk është përdorur forcë e tepruar, e cila bien në kundërshtim me atë që ka parë publiku kosovar. Ngritet shqetësimi ushtrimi i brutalitetit tani e tutje do të jetë një dukuri normale në Kosovë. Lehtë fitohet përshtypja që policia është udhëzuar që të turpërojë Vetëvendosjen. Dhuna ndaj deputetëve shkaktoi shqetësimin e shumicës dhe jo vetëm të përkrahësve të Vetëvendosjes. Në radhët e mbështetëseve të koalicionit qeverisës, mund të ketë të tillë që duartrokasin zvarritjen në rrugë të një deputeti kundërshtar, por kjo shqetëson publikun dhe shton nervozë në mesin e mbështetësve të Vetëvendosjes. E vërtetë apo jo, perceptimi se këto veprime agresive ishin rezultat i një politike të planifikuar do të shpie në ndarje më të mëdha në vend, gjë që është e panevojshme dhe e rrezikshme. Mund të imagjinoni efektin e zgjedhjeve të manipuluara në këtë ambient të tensionuar dhe të polarizuar. Përbërës për dhunë politike ka mjaft dhe nuk duhet kontribuar më shumë në këtë drejtim, sidomos jo nga autoritetet. Dukej se deputetët dhe aktivistët e Vetëvendosjes qëllimisht synonin të provokonin forcë të tepruar nga policia. Megjithatë, kjo nuk arsyeton reagimin e policisë. Policia ka përgjegjësi publike shumë më të madhe se një grup politik – ka një funksion publik i cili mbështetet me paratë e taksapaguesve. D4D-ja nuk ka mbështetur kauzën e protestës së VV-së dhe haptazi ka dalë me qëndrime tjera për dialogun. Megjithatë, ne jemi edhe më këmbëngulës në mbrojtjen e të drejtës së secilit që ka kundërshtim dhe mospajtim publik. Në këtë aspekt, sjellja e policisë dhe mungesa e reagimit qeveritar ishte e neveritshme. Nuk është sjellja e VV-së ajo që dëmton legjitimitetin e policisë, por janë vetë rregullat e angazhimit të policisë. Nëse kjo vazhdon, atëherë policia do të humbë respektin edhe ndër grupe tjera dhe ndoshta herën tjetër mund të jemë dëshmitarë se si tifozët dhe grupe tjera trajtojnë policinë me përbuzje dhe i sfidojnë duke shpier në cënim të sigurisë publike. Meqenëse turma e protestuesve ishte e vogël, policia ka mundur të: a) Formojë një perimetër të sigurtë përreth ndërtesës së qeverisë, duke parandaluar dëme të ndërtesës së qeverisë; b) Bëjë përzgjedhjen e protestuesve më problematik dhe të vendos ata në furgona të policisë pa dhunë, dhe turpërim. Rezultati përfundimtar i këtyre taktikave të policisë do të kishte qenë një protestë më e qetë dhe e rregullt, që do të kishte kontribuar më pak në polarizim dhe ndasi. <p style="text-align: center;">OPSIONET</p> Ky reagim i dërgohet kreut politik të vendit për shkak të natyrës politike të problemit dhe implikimeve të gjera potenciale. Ne rekomandojmë që Kryeministri dhe Ministri i Brendshëm të sigurojnë që hetimi i filluar nga inspektorati policor të jetë i plotë, pa ndërhyrje politike, dhe të shpie në masa të rrepta ndaj keqbërësve. Nëse urdhrat u dhanë nga niveli politik, duhet të ngritët niveli i hetimit. Kjo do të forconte besimin e publikut në shtetin ligjor me respekt ndaj diversitetit të mendimit, detyrave të zbatuesve të ligjit dhe në mostejkalimin e kufijve të këtyre detyrave. Përfundimi i këtij hetimi duhet të rezultojë me largimin e një zyrtari të lartë, politik apo policor, i cili del se ka pasur përgjegjësi për forcë të tepruar, qoftë duke urdhëruar atë drejtpëdrejtë apo për shkak të neglizhencës. Kjo mund të nxisë reagime të ashpra në radhët e policisë apo në qeveri por do të komunikojë një qasje që nuk toleron brutalitet apo ndërhyrje politike. Deri tani ju keni vendosur që të mos reagoni fare, por kjo sigurisht që do të rrisë ndarjet në vend. Si rezultat protestat e VV-së mund të mbahen më rrallë, por do të jenë më të dhunshme. Ky është opsioni më i rrezikshëm, megjithëse mund t’ju përshtatet të gjitha grupeve politike që duan ta përshkallëzojnë situatën. Vini re që mjaft analistë mendojnë që është pikërisht ky skenar që i përshtatet jo vetëm Vetëvendosjes por edhe PDK-së. Nëse nuk është kështu, i takon kreut të qeverisë që të përgënjeshtrojë këtë. Shumica e kosovarëve nuk pajtohen me një mjedis të tensionuar, të polarizuar dhe të ndarë politikisht. Ata dëshirojnë të shihnin evoluimin e një Kosove ndryshe, më të mirë, dhe më të qëndrueshme, të cilën e meritojnë. <p style="text-align: center;">ZBATIMI</p> <strong>Menjëherë</strong> Qartësoni nëse zinxhiri komandues i policisë është i mbrojtur nga ndikimi politik dhe shpjegoni arsyen pse policia zgjodhi veprimet që i zgjodhi në ditën e protestës. Mbështesni hetimin policor të nisur nga Inspektorati Policor i cili mbledh të dhëna si dhe ngrini nivelin e hetimit, nëse është e nevojshme. <strong>3-6 muaj</strong> Publikoni rezultatet paraprake të hetimit në një konferencë të përbashkët për shtyp të qeverisë dhe policisë, rikonfirmoni të drejtën për të protestuar dhe, brenda institucioneve, vazhdoni përgatitjet për të marrë masa pas publikimit të rezultateve përfundimtare. Policia duhet të trajnohet dhe përgjegjësit politik të kritikohen publikisht apo të largohen. <strong>1 vit</strong> Vlerësoni rezultatet dhe përcjellni nivelin e besimit në polici siç matet nga pulsi publik dhe nga sondazhe tjera publike. Vlerësoni reagimin gjatë protestave tjera gjatë vitit për të matur nivelin e kredibilitetit të policisë në publik. &nbsp;

Rekomandimet e forumit reforma – Si të mbyllet hapësira për keqpërdorime

1. Vendosja e komisionerëve në komuna tjera. Anëtari i KVV-së të mos jetë votues në komunën apo zonën ku ai do të shërbejë gjatë ditës së zgjedhjeve (dhe të mos jenë nga e njëjta komunë me anëtarët e tjerë të KVV-së). Shpërndarja e roleve të anëtarëve të KVV-së duhet të bëhet me short. 2. Diaspora nuk figuron në lista Fakti se nga numri i madh i diasporës që kemi vetëm 5,000 prej tyre votojnë me postë, për ti ikur manipulimeve të mundshme duhet të krijohet një listë e veçantë për votuesit e diasporës. (300,000-400,000 emra) 3. Eliminimi i emrave të personave të vdekur. Të zbatohen disa rekomandime specifike që preferon Reforma që do të përmirësonte heqjen e emrave të personave të vdekur (e vlerësuar rreth 100,000 sosh) 4. Dënimi i keqpërdoruesve. Tu zvogëlohet hapësira e gjykatësve që mos të kenë mundësi të shqiptojnë gjoba të ulëta për shkelje serioze. Te ashpërsohen dënimet. 5. KQZ e balancuar në mes pozitës dhe opozitës. Balanca i KQZ-së (sjelle tekstin e plotë), dhe e njëjta formulë të përcjellët në nivele më të ulëta, në KKZ si dhe në KVV (jo të emërohen nga administrata komunale nëse nuk ka mjaft të emëruar); 6. Roli i drejtorit të shkollës të jetë vetëm për logjistikë. Të hiqet roli i drejtorit të shkollës si menaxher i qendrave të votimit dhe të zëvendësohet ose me një model apolitik, ose me një trup më të madh të balancuar. 7. Përgjegjësia zinxhirore ligjore e KQZ-së. Të etablohet përgjegjësia zinxhirore ligjore e KQZ-së për shkeljet procedurale në ditën e zgjedhjeve 8. Mundësitë e vëzhguesve. Vëzhguesit të kenë mundësi të shohin emrin dhe fotografinë në letërnjoftim të personit që dëshiron të votojë. Vëzhguesit duhet të lejohen të ulen prapa komisionarëve. 9. Raportimi i rezultateve. Të detajohet raportimi uniform nga viti në vit i rezultateve të zbërthyera për çdo vendvotim si vijon: elektorati, valide, zbrazëta, prishura, refuzuara, etj. KQZ të obligohet të raportojë rezultate preliminare. 10. Si pjesë e procesit të numërimit, së pari të numërohen total votat për dy palë zgjedhjet (nëse janë në një ditë), dhe nëse nuk përputhet totali, më vonë ai VV të anulohet. 11. Të sigurohen më mirë transporti i materialeve. Të revidohet procesi ku bateritë, llambat dhe ngjyra të hapen nga paketimi origjinal i prodhuesit pas orës 6 gjatë përgatitjes së VV 12. Të reduktohet kompetencat ligjvënëse të KQZ-së. Korniza e tanishme i jep kompetenca të mëdha KQZ-së. Pjesët e rëndësishme të rregullave zgjedhore duhet të shkrihen në ligj/kod zgjedhor. KQZ nuk duhet të ketë rol ligj-vënës por vetëm si zbatues ligji.

Forumi Reforma: Rekomandimet për Zgjedhjen e Presidentit të Kosovës

<ul> <li><strong>Nominimi i kandidatëve për president (përfshirë kandidatët e partive politike) duhet të bëhet me nënshkrime nga së paku 1% e trupit elektoral nga së paku 5 komuna, me minimum 2,000 nënshkrime nga secila nga 5 komunat ku kandidati vendos të marrë nënshkrimet.</strong> Duke pasur parasysh që numri i votuesve do të shkojë duke u rritur dhe në mënyrë që të sigurohemi që të kemi kandidatë serioz për postin e të parit të vendit, marrja e përkrahjes përmes nënshkrimeve për kandidaturë duhet të bazohet në përqindje të elektoratit. Një prej opsioneve të propozuara prej 15,000 nënshkrimeve, mundet që pas një kohe të paraqesë më pak se sa 1% e numrit total të votuesve (bazuar në zgjedhjet e fundit), prandaj kjo shifër është mjaft e vogël në mënyrë që sigurohet një kandidaturë serioze. Mbledhja e nënshkrimeve duhet të vlejë edhe për kandidatët që propozohen nga partitë politike në mënyrë që ata mos të jenë të favorizuar në raport me kandidatët e pavarur. Forumi Reforma pajtohet me preferencën e Komisionit Kushtetues që nënshkrimet e votuesve të jenë nga së paku 5 komuna, por duhet specifikuar që nga secila komunë të mbledhin së paku 2,000 nënshkrime në mënyrë që të pamundësohet marrja e shumicës së nënshkrimeve nga vetëm një komunë, ndërsa në katër komuna tjera të merren vetëm një numër simbolik i nënshkrimeve sa për të përmbushur kriterin.</li> </ul> <ul> <li><strong>Kandidati për president të vërtetohet se ka qenë rezident permanent i Kosovës në 5 nga 10 vitet e fundit por jo pesë vite të vazhdueshme.</strong> Forumi Reforma konsideron që është e nevojshme që kandidati potencial për president duhet të ketë jetuar në Kosovë së paku 5 nga 10 vitet e fundit, megjithatë nuk është e domosdoshme që këto 5 vite të jenë konsekuente. Është e rëndësishme që një President të ketë jetuar të paktën për një kohë në Kosovë dhe të jetë mishëruar me problemet dhe brengat e kosovarëve, por Kosova duhet të ofrojë lehtësi pak më të mëdha sesa shumica e vendeve tjera për shkak të lëvizjeve demografike, migracionit dhe zhvendosjeve në dy dekadat e fundit.</li> </ul> <ul> <li><strong>Në rast të dy shtetësisë, kandidati i sapo zgjedhur President duhet të heq dorë nga shtetësia tjetër para betimit.</strong> Forumi Reforma konsideron që Presidenti i vendit duhet të ketë vetëm nënshtetësinë e Kosovës. Megjithatë, një kandidati për president nuk duhet t’i kërkohet heqja e nënshtetësisë para kandidimit sepse nëse nuk zgjedhet president do të ishte e padrejtë që si qytetar i thjeshtë të humbas një të drejtë që i garantohet nga Kushtetuta e Kosovës. Por, për shkak të lojalitetit ndaj vendit, këtë privilegj e humbet në rast se zgjidhet President, sepse duhet t’i shërbejë vetëm vendit në krye të të cilit zgjedhet.</li> </ul> <ul> <li><strong>Presidenti i sapo-zgjedhur bën betimin pranë Gjykatës Kushtetuese ku edhe e dorëzon dorëheqjen.</strong> Pasi që me zgjedhjet e ardhshme parlamentare Presidenti pritet të zgjedhet në mënyrë të drejtpërdrejtë nga qytetarët, betimi dhe dorëzimi i dorëheqjes duhet të bëhen pranë Gjykatës Kushtetuese si përfaqësuesi më i lartë i institucionit që mbron dhe interpreton Kushtetutën. Betimi dhe dorëheqja nuk duhen të bëhen tek Kryetari i Kuvendit siç është bërë deri më tash pasi që Kuvendi nuk zgjedh më Presidentin.</li> </ul> <ul> <li><strong>Kandidati për President jep dorëheqje nga postet publike në momentin e kandidimit për President por e ruan të drejtën për tu kthyer në postin paraprak në rast të mos zgjedhjes si President. </strong>Një person në një post publik apo një shërbyes civil nuk duhet të ushtrojë detyrën e tij/saj kur kandidon për President sepse nuk duhet që të ketë përgjegjësi ndaj posteve tjera publike. Kandidati ruan mundësinë e kthimit në postin e tij po qëse nuk zgjidhet president, në mënyrë që të inkurajohen sa më shumë persona që plotësojnë kushtet dhe mbledhin nënshkrimet të garojnë pa pasur brengën e mbetjes së papunë në rast se nuk zgjidhen.</li> </ul> <ul> <li><strong>Presidenti të gëzojë imunitet të njëjtë me imunitetin e deputetëve Kuvendit. </strong>Presidenti i vendit duhet të gëzojë imunitet nga ndjekja penale dhe paditë civile për veprimet dhe vendimet brenda fushëveprimit të përgjegjësive të Presidentit. Pra imuniteti duhet të jetë i njëjtësi për deputetët e Kosovës i nxjerrë nga vendimi i Gjykatës Kushtetues dhe çfarëdo propozimi tjetër do të shkonte kundër interpretimit të Gjykatës Kushtetuese për imunitet.</li> </ul> <ul> <li><strong>Kryetari i Kuvendit duhet të shërbejë si ushtrues detyre i Presidentit dhe nuk duhet të kemi zv. President. </strong>Edhe pse Kosova po ndryshon mënyrë e zgjedhjes së Presidentit, sistemi qeverisës mbetet një sistem parlamentar. Pasi që ndryshimet nuk shkojnë në drejtim të një sistemi presidencial, në rast të mungesës së përkohshme të Presidentit pozitën e ushtruesit të detyrës së Presidentit mundet ta ushtrojë Kryetari i Kuvendit. Me zgjedhjen e drejtpërdrejtë të Presidentit, edhe në rast se do vij deri te posti vakant për një kohë të caktuar,nuk është e nevojshme shpërbërja e Kuvendit kështu që Kryetari i Kuvendit do të mund të ushtronte detyrën e Presidentit të vendit deri në zgjedhjen e Presidentit të ri. Krijimi i postit të Zv. Presidentit vetëm se do të ngarkonte buxhetin e Kosovës edhe ashtu të varfër.</li> </ul> <ul> <li><strong>Shkarkimi i Presidentit duhet të bëhet nga Gjykata Kushtetuese për shkelje të rëndë të Kushtetutës dhe vepër penale të dënueshme me 3 vite apo më shumë. </strong>Arsyet për shkarkimin e Presidentit të mbeten siç kanë qenë tash për ‘shkelje të rëndë’ dhe t’i lihet Gjykatës Kushtetuese që të interpretojë ‘shkeljen e rëndë.’ Mirëpo, duhet të shtohet edhe një paragraf në po këtë neni cili parasheh shkarkimin e Presidentit në rast të dënimit të Presidentit për vepër penale të dënueshme për mbi 3 vite. Presidenti i Kosovës duhet të jetë garantues i Kushtetutës të Kosovës dhe nëse vetë ai/ajo bënë shkeljet të rëndë të konsideruar nga Gjykata Kushtetuese atëherë duhet të shkarkohet mirëpo këtu specifikohet që shkelja të jetë ‘e rëndë’ sepse vetëm një shkelje e vogël e paqëllimshme nuk duhet të jetë bazë për shkarkim. Gjykatës Kushtetuese duhet t’i lihet mundësia e shkarkimit të Presidentit nëse ai/ajo bënë shkelje penale të dënueshme përmbi tri vite, sepse do të ishte e padenjë që i pari i vendit të mbajë postin e tillë duke pasur një dënim që i kalon tri vite burgim.</li> </ul> <ul> <li><strong>Shkarkimi i presidentit - 40 deputetë të iniciojnë, 81 deputetë e dërgojnë në Gjykatë Kushtetuese ose përmes nënshkrimeve të 30,000 qytetarëve. </strong>Inicimi i procedurës së shkarkimit të Presidentit duhet të mbetet siç ka qenë me 1/3 e deputetëve (40 deputetë) ndërsa për procedim të lëndës në Gjykatë Kushtetuese duhet të kërkohen 2/3 e të gjithë deputetëve (81), kjo për shkak Presidenti tani zgjedhet nga qytetarët dhe do të duhej të krijohet një mekanizëm që e vështirëson rrëzimin e l Presidentit nga Kuvendi. Ndërsa me vetë faktin se qytetarët zgjedhin Presidentit drejtpërdrejtë, atyre duhet t’u lihet mundësia për të iniciuar shkarkimin e Presidentit përmes 30,000 nënshkrimeve. Në këtë rast, Forumi Reforma propozon që niveli i nënshkrimeve të përcaktohet me numër e jo me shkallë të trupit elektoral, në të kundërtën (nëse kjo do bëhej me përqindje të trupit elektoral) do të ishte ngarkesë për KQZ-në që të nxjerr listë të votuesve sa herë që një numër i caktuar i votuesve do të dëshironte të niste një peticion për shkarkim të presidentit.</li> </ul> <ul> <li><strong>Vendimi për shkarkim të Presidentit merret nga Gjykata Kushtetuese me 2/3 e votave dhe ai automatikisht konsiderohet i shkarkuar. </strong>Marrja e vendimit nga Gjykata Kushtetuese për rrëzimin e një Presidentit duhet të mbetet me dy të tretat e të gjithë gjyqtarëve (në këtë rast 7 gjyqtarë) dhe vendimi duhet të jetë vendimtar e jo këshillues për Kuvendi për arsye se Kuvendi nuk zgjedhë më Presidentin.</li> </ul>

Rekomandimet e Forumit Reforma – Riparimi i listës së votuesve

Një ndër problemet themelore në organizimin e zgjedhjeve të lira dhe të drejta janë pasaktësitë në listën e votuesve. Parakusht themelor për të pasur një listë të votuesve të pranueshme është që në atë listë të përfshihen vetëm personat të cilat i plotësojnë kushtet për të votuar, e harmonizuar me adresat e sakta të votuesve, që zvogëlon mundësitë e manipulimit dhe shmang nevojën për të pasur votim me kusht. Krahas kësaj duhet një koordinim në mes të institucioneve qendrore dhe lokale dhe një hapësirë më e madhe për sfidimin e listës së votuesve. <ul> <li><strong>Audit i përgjithshëm i regjistrit civil qendror.</strong> Të bëhet një audit gjithëpërfshirës që identifikon gabimet, procedurat e pakënaqshme, shkallën e pasaktësisë, sa nga emrat janë të personave të vdekur, pasaktësitë teknike, sa jetojnë jashtë vendit, sa janë me adresa të gabueshme dhe problemet tjera. Një diagnostifikim i tillë do të informojë më saktë për politikat publike dhe vendimet që duhet të merren. Nëse ka pasaktësi të shumta, kjo justifikon edhe masa më rigoroze për riparim të listës, si p.sh. obligim ligjor që qytetarët brenda një viti të paraqiten në komunë për të azhurnuar adresën e tyre.</li> <li><strong>Listë unike e të dhënave të votuesve dhe integrim i të gjitha bazave të të dhënave.</strong> Kosova të ketë një listë unike të integruar të gjendjes civile prej nga edhe buron lista e votuesve. Për të krijuar një regjistër unik, duhet të bëhet prioritet integrimi i bazave të dhënave të gjendjes civile dhe regjistrit civil të MPB-së para zgjedhjeve të 2013 dhe të definohet qartë baza ligjore për këtë përmes akteve nënligjore të Ligjit për Gjendje Civile.</li> <li><strong>Në rast që nuk mund të integrohen bazat deri në vitin 2013, eventualisht të bëhet regjistrim aktiv i votuesve.</strong> Nëse MPB nuk mund të integrojë bazat e të dhënave dhe të përmirësojë regjistrin civil deri në 2013, KQZ mund të bëjë regjistrim aktiv të votuesve (listë të votuesve që përmban vetëm emrat e atyre që regjistrohen në KKV-të për të votuar në periudhën e caktuar). Ky opsion do të ishte i kushtueshëm, por i domosdoshëm për të parandaluar shkeljet dhe rikthyer besimin në procesin zgjedhor. Prandaj, autoritetet duhet të fokusohen në riparim të listës së tashme, por në rast të mos azhurnimit, një sistem i regjistrimit aktiv sado i kushtueshëm bëhet i arsyeshëm. Në këtë rast, KQZ duhet të ngrit kapacitetet njerëzore për teknologjinë informative për përmirësimin e parregullsive dhe të dhënave kontradiktore në ekstraktin civil, dhe t’ia përcjell përmirësimet MPB-së. Regjistrimi aktiv njëkohësisht do të riparonte një pjesë të madhe të pasaktësive në adresa.</li> <li><strong>Të rregullohet dhe obligohet me ligj azhurnimi i adresave dhe harmonizimi i p-kodeve.</strong> Të bëhet prioritet miratimi i Ligjit për Sistemimin e Adresave me aktet nënligjore si dhe të fillojë zbatimi përmes saktësimit të adresave të banorëve të Kosovës. Të obligohen të gjithë qytetarët që të verifikojnë dhe raportojnë adresën nëse është ndryshuar. Njëkohësisht, MPB-ja të harmonizojë adresat e personave të regjistrit civil me p-kodet të sakta që të lehtësohet caktimi i vend-votimit nga KQZ dhe të korrigjohet gabimi i bërë nga 2008 ku një p-kod është dhënë për gjithë komunën.</li> <li><strong>Raport efektiv në mes të komunave dhe MPB-së.</strong> Departamenti i Gjendjes Civile (MPB) të vazhdojë përmirësimin e koordinimit me zyrat komunale të gjendjes civile dhe mos të pranojë raportet e gjendjes civile pa kopjen e certifikatave si vërtetim të lindjes apo vdekjes së një personi. Për personat që raportojnë të afërmit e vdekur dhe dorëzojnë dokumentacionin, shpesh ndodh që komuna dërgon raportin në MPB pa ja bashkangjitur certifikatën që rezulton me largim të emrit vetëm nga gjendja civile dhe jo nga regjistri civil i cili më vonë përdoret për zgjedhje. Inspektorati i MPB-së të shkojë në gjitha komunat e Kosovës për të inspektuar se a janë mbledhur të gjitha certifikatave të vdekjes nga gjendja civile.</li> <li><strong>Shkëmbim i informatave me institucionet tjera.</strong> Departamenti i Gjendje Civile të bashkëpunojë me Entin Statistikor, Ministrinë e Punës dhe Mirëqenies Sociale, si dhe bashkësitë fetare për mbledhjen e informatave mbi personat e vdekur të pa regjistruar. Bashkëpunimi ndërmjet këtyre institucioneve të jetë i obligueshëm dhe të parashihen masa ndëshkuese për institucionet të cilat nuk i respektojnë ato. Lejet e varrimit të krahasohen me numrin e certifikatave të vdekjes dhe të dhënat e bashkësive fetare përkatëse dhe në rast nevoje të kontaktohen të afërmit që të nxjerrin certifikatat. I njëjti bashkëpunim mund të mbledhë edhe adresën e fundit të personave dhe të azhurnojë në listën e unifikuar. Të shqyrtohet edhe mundësia që krahas lejes së varrimit, të ipet edhe certifikata e vdekjes me procedurë më të thjeshtësuar sesa tani. Bashkësitë fetare mos të kryejnë ritin e varrimit pa lejen e varrimit nga komuna.</li> <li><strong>Heqja e të vdekurve nga lista.</strong> Të gjenden mekanizma nga MPB për zbatimin e sanksioneve të parapara me Ligjin për Gjendjen Civile për moslajmërim të të vdekurve. Të hiqet taksa komunale për certifikatë të vdekjes si shtytje për raportim të të vdekurve në shkallë më të lartë. MPB të bëjë një fushatë për regjistrimin e personave të vdekur, përmirësimin e adresave dhe konfirmimin e të dhënave të qytetarëve në regjistër civil. Të parashihet një grejs periudhë për raportim të të vdekurve pa gjobë, dhe pas kësaj periudhe të parashihen gjoba serioze.</li> <li><strong>Të pastrohet regjistri civil nga qytetarë pa të drejtë vote.</strong> Në regjistër civil gjenden 400,000 emra më shumë sesa që qytetarët kanë dokumente të Kosovës. Për shkak të lehtësisë që janë marrë shumë dokumente të UNMIK-ut me procedurë të lehtësuar me dy dëshmitarë, dyshohet se ka votues që kanë marrë dokumentet e që fare nuk janë kosovarë. Duhet të bëhet një analizë e kësaj shpërputhje dhe të gjenden mënyra për të hequr persona jo-kosovar që kanë marrë dokumentet të UNMIK-ut më herët. Duhet t’u epet çdo mundësi personave të zhvendosur që të votojnë dhe të lehtësohen procedurat si për marrje të dokumenteve ashtu edhe për votim.</li> <li><strong>KQZ të përcjellë të dhënat në regjistër civil së paku deri kur të bëhet integrimi i bazës të të dhënave nga MPB.</strong> KQZ të përcjell tek regjistri civil të dhënat e ndryshimeve të banimit të votuesve gjatë periudhës së shërbimit të votuesve. Një personi mund t’i jetë korrigjuar vendvotimit për një palë zgjedhje, por nëse kjo e dhënë nuk është azhurnuar në regjistër civil atëherë për zgjedhjet e ardhme do të caktohet sërish në lokacion të gabuar. Kur të rregullohen adresat dhe krijohet një regjistrit civil i integruar, qytetarët, gjatë periudhës së sfidimit duhet të detyrohen të ndryshojnë të dhënat e tyre tek Zyra Komunale e Gjendjes Civile e jo tek KQZ. Në këtë rast, KQZ merr ekstraktin fillestar të regjistrit civil në momentin e shpalljes së zgjedhjeve, dhe pas përfundimit të periudhës së shërbimit të votuesve dhe periudhës së sfidimit të listës së votuesve kur dhe qytetarët të kenë përmirësuar të dhënat e tyre në komunë, KQZ merr ekstraktin final të regjistrit civil.</li> <li><strong>Koha dhe procedura e sfidimit të listës të fillojë nga data e shpalljes së zgjedhjeve.</strong> Të respektohet standardi i Komisionit të Venedikut që lista të jetë publike dhe të respektohet udhëzimi i OSBE-së që votuesit të kenë kohë të mjaftueshme për shqyrtim të informatave. Shpallja e listës së votuesve të bëhet publike që nga data e shpalljes së zgjedhjeve (4-6 muaj para ditës së zgjedhjeve) dhe deri në 3 javë para ditës së zgjedhjeve. Jashtë procesit zgjedhor, MPB-ja duhet të bëjë publike disa nga të dhënat jo-senzitive dhe që nuk kanë të bëjnë me privatësinë, si emri, mbiemri, ditëlindja dhe vendbanimi të jenë publik gjatë gjithë kohës nga regjistri civil. KQZ të obligohet që të bëjë një fushatë adekuate për azhurnim të listës.</li> <li><strong>Votimi nga Diaspora.</strong> Është rekomanduar dhe pritet që Grupi Punues i Zgjedhjeve të rekomandojë që diaspora të lejohet të votojë për zgjedhje të Kuvendit dhe eventualisht për ato presidenciale nëse ndryshon ligji. Për zgjedhjet lokale mendohet që diaspora nuk ka arsye të mjaftueshme që të votojë dhe se interesimi është tejet i ulët. Kjo e bën të domosdoshme që lista e votuesve të përpilohet në atë mënyrë ku qartazi mund të dallohen votuesit që jetojnë brenda dhe ata jashtë vendit.</li> <li><strong>Të përpilohet një listë e veçantë e votuesve për diasporën.</strong> Është problematike fakti se nga numri i madh i diasporës që kemi vetëm 5,000 prej tyre votojnë me postë. Duke pasur parasysh që një numër i madh i diasporës figuron në listë të votuesve ndërsa vetëm një numër i vogël i tyre voton, atëherë paraqiten mundësitë për manipulim dhe votim në emër të tjetërkujt. Për të evituar problemet e tilla, atëherë duhet të gjendet një zgjidhje e qëndrueshme. Diasporës duhet t’i mundësohet që të votojë përmes një listë të veçantë të votuesve. Një opsion tjetër është që personat nga diaspora të shënohen si të tillë me hijezim apo ndonjë shenjë tjetër të qartë në listën e rregullt, por kjo nuk mënjanon mundësinë e votimit në emër të dikujt tjetër. Medoemos duhet të kërkohet një zgjidhje e cila nuk merr të drejtën e votës, por në të njëjtën kohë pamundëson votimin në emër të tyre gjatë votimit të rregullt.</li> </ul>

Rekomandimet e Forumit Reforma: Struktura e KQZ-së

Forumi Reforma propozon ndryshimet për përbërjen e KQZ-së si vijon: <ul> <li><strong>Të emërohet një gjykatës shtesë si zëvendës Kryesues në rastet kur Kryesuesi nuk mund të ushtrojë funksionin e vet.</strong> <ul> <li>Me zgjedhjen e drejtpërdrejtë të Presidentit krijohet konflikt potencial i interesit. Nëse disa javë para ditës së zgjedhjeve Kryesuesi i KQZ-së jep dorëheqje, mund të kemi një situatë ku Presidenti, që potencialisht mund të jetë kandidat edhe për një mandat, të emërojë Kryesuesin e KQZ-së. Kjo situatë mund të krijojë konflikt interesi dhe të ulë kredibilitetin e KQZ-së ku Kryesuesi si person me ndikim më të madh në KQZ të jetë emëruar nga një kandidat i cili vetë është në garë.</li> <li>Për të parandaluar një situatë të tillë janë diskutuar modalitete të ndryshme (nga emërimi i Kryesuesit nga Kuvendi apo Presidenca e Kuvendit, si dhe mënyra tjera), megjithatë Forumi Reforma ka ardhur në përfundim që të sugjerojë emërimin e një gjyqtari të dytë si zëvendëskryesues, i cili nuk është anëtar i rregullt, por vetëm zëvendës i kryesuesit (me të drejtë vote vetëm në rast kur zëvendëson Kryesuesin), i emëruar në të njëjtën mënyrë sikurse Kryesuesi.</li> <li>Duhet më tej që të detajizohet si të bëhet zgjidhja në rast që as zëvendës Kryesuesi nuk mund të ushtrojë funksionin. Gjithashtu duhet përcaktuar me ligj nëse Kryesuesi është me orar të plotë apo jo dhe obligimet e ndara në mes të Gjykatës dhe KQZ-së.</li> </ul> </li> <li><strong>Kryetari i KQZ-së mos të ketë të drejtë abstenimi në rast të votimit të barabartë në mes të anëtarëve të tjerë.</strong> <ul> <li>Jo rrallë herë në të kaluarën ka ndodhur që institucioni i KQZ-së të vie deri në momente të bllokimit të vendimmarrjes. Madje një gjë e tillë ka ndodhur edhe në momentet me të rëndësishme kur është dashur të merren vendime qenësore për fatin e mëtutjeshëm të procesit zgjedhor.</li> <li>Forumi Reforma sugjeron që në rast të barazisë së votave në mes të anëtarëve tjerë, Kryesuesi nuk ka të drejtë të abstenojë. Kjo arsyetohet me faktin se si gjykatës, Kryesuesi ka për obligim të mbrojë dhe të interpretojë ligjin si duhet. Në rast se megjithatë Kryesuesi zgjedh mos të votojë, ky abstenim duhet numërohet si votë kundër.</li> </ul> </li> <li><strong>Të rritet numri i anëtarëve të KQZ-së në 13 dhe të balancohet me anëtarë të barabartë nga pozita dhe opozita, duke përjashtuar Kryesuesin.</strong> <ul> <li>Të balancohen anëtarët e KQZ-së, përjashtuar Kryesuesin, në numër të barabartë të përfaqësuesve ndërmjet pozitës dhe opozitës, gjashtë anëtarë nga pozita dhe gjashtë nga opozita. Së pari alokohen vendet e subjekteve që përfaqësojnë subjektet që garojnë për vende të rezervuara në Kuvend. Pastaj vendet tjera alokohen ashtu që të arrihet balanc i përgjithshëm në mes të pozitës dhe opozitës.</li> <li>Vendimmarrja në KQZ ka qenë problematike dhe në raste të caktuara përfaqësuesit e opozitës janë mbivotuar nga përfaqësuesit e pozitës. Kosova ka një KQZ politike dhe si e tillë, interpreton dhe përcakton implementimin e kornizës ligjore dhe në rast të mbivotimit ka rrezik që të krijojë favore për subjekte të caktuara. Për shkak se KQZ përcakton dhe interpreton rregullat e lojës për zgjedhjet, është skajshmërisht e rëndësishme që mbivotimi të jetë sa më i rrallë për shkak se vie në pyetje kredibilitetin dhe profesionalizimin e KQZ-së.</li> <li>Në rast të mbarimit të mandatit të ndonjërit anëtar, nominimin e bën sërish partia që e ka bërë nominimin e anëtarit të mëhershëm. Megjithatë nëse partia ka kaluar nga opozita në pozitë apo anasjelltas atëherë nominimin do ta bëjë partia tjetër e cila i plotëson kriteret. Më konkretisht, edhe nëse ndryshon statusi i partisë (nga pozita në opozitë ose anasjelltas) struktura e KQZ-së nuk ndryshon deri në mbarim të mandatit të anëtarit/anëtares.</li> </ul> </li> <li><strong>Mandati i Kryetarit/Kryetares të mbetet 7 vite por me mundësi të rizgjedhjes vetëm për një mandat tjetër (pra 7+7).</strong> <ul> <li>Për shkak se Kuvendi ka mandat katër (4) vjeçar ndërsa presidenti 5 vjeçar, mandati i Kryesuesit të KQZ-së duhet të dallojë për të siguruar që nuk bëhet pjesë e marrëveshjeve politike nga mandati në mandat. Për këtë shkak, si dhe me qëllim të vazhdimësisë dhe konsistencës, ne rekomandojmë që mandati të mbetet 7 vite.</li> <li>Mandati i Anëtarëve të mbetet 4 vite që koincidon me mandate te Kuvendit.Një zgjidhje e tillë është e logjikshme për vetë faktin që struktura e KQZ-së parashihet të reflektojë numrin e partive parlamentare që mund të ndryshojë me mbajtjen e zgjedhjeve të reja për Kuvend të Republikës. Të ketë dispozita të qarta ligjore që parandalojnë anëtarët e KQZ-së që të mbajnë poste tjera ekzekutive qoftë në parti politike apo institucione publike.</li> </ul> </li> <li><strong>Emërimi i anëtarëve të KQZ-së të bëhet nga Presidenti i vendit, mirëpo të qartësohet procedura ligjore e emërimit, shkarkimit dhe mënyrës së zëvendësimit si dhe të kufizohet në 14 ditë si për dekretim të ligjeve për emërimin ose refuzimin e kandidatëve.</strong> <ul> <li>Baza e paqartë ligjore mbi të cilën mund të refuzojë Presidenti një nominim është problematike. Nëse një President garon, dorëheqja dhe mos emërimi i një anëtari për një kohë të gjatë në proces zgjedhor mund të jetë problematik dhe të ngrit dyshime në kredibilitetin e procesit zgjedhor.</li> <li>Duke pasur parasysh që nominimi i kandidatëve të KQZ-së bëhet nga partitë politike ndërsa Presidenti i vendit vetëm i formalizon ato, atëherë për shkak të procedurës së thjeshtësuar të emërimit, do të ishte më efikase që procedura e emërimit të mbetet ashtu siç është tani. Emërimi nga Kuvend do të mund të shkaktonte vonesa në emërim përkatësisht funksionalizim të KQZ-së. Për këtë arsye dhe për të garantuar që roli i Presidentit mbetet vetëm ceremonial, duhet të sqarohet baza ligjore kur mund të refuzohet dhe të kufizohet përgjigja me një afat strikt kohor.</li> <li>Duhet të ketë dispozita të qarta ligjore sa i përket kohëzgjatjes së procedurës së emërimit të një anëtari të KQZ-së nga Presidenti pas nominimit nga partia politike përkatëse, të ketë dispozita shumë të qarta se kur mundet presidenti të refuzojë një të nominuar për anëtar të KQZ-së si dhe kur mundet të bëjë përfundimin e parakohshëm të mandatit.</li> </ul> </li> </ul>

Rekomandimet e Forumit Reforma – Sistemi zgjedhor

<strong>Krijimi i zonave zgjedhore të merr për bazë ndonjërën nga ndarjet aktuale apo të mëhershme rajonale (të përdorura në forma të ndryshme nga institucione të ndryshme) në mënyrë që t’i iket themelimit të një komisioni të Kuvendit për përcaktim të zonave zgjedhore, ku zonat mund të ndahen në bazë të pazareve partiake dhe procesi mund të tejzgjatjet. </strong> Rezoluta e Kuvendit të Kosovës e cila e mandaton krijimin e Komisionit Zgjedhor për Reformim të Sistemit zgjedhor kërkon krijimin e zonave zgjedhore në Kosovë, një kërkesë e kahershme e shoqërisë civile nga viti 2003. Edhe shumica e partive politike dhe akterëve tjerë të përfshirë në proces janë pajtuar që një gjë e tillë të ndodhë. Megjithatë, mënyra e ndarjes së zonave zgjedhore dhe numri i tyre akoma janë çështje që janë në diskutim e sipër. Disa nga arsyet e krijimit të zonave elektorale që janë listuar në Forum janë: - përfaqësimi më i mirë i gjithë Kosovës në Kuvend; - forcimi i lidhjes në mes të një anëtari të zgjedhur dhe elektoratit; - dobësimi i hierarkisë partiake dhe nxitja e demokratizimit të partive. Duke pasur parasysh që nuk ka të dhëna të sakta se sa banorë ku jetojnë, çfarëdo organizimi i zonave zgjedhore nuk mund të shkelë kufijtë komunal. Në nivel më të lartë rajonal, procesi i ndarjeve të zonave elektorale duhet të jetë i qëndrueshëm dhe i mbrojtur ndaj pazareve politike. Në rast se vendoset që mos të merren parasysh ndarjet aktuale rajonale, atëherë do të mund të kemi një tejzgjatje të procesit, ide që nuk mund të realizohen teknikisht dhe politizim të ndarjeve me kritere partiake. Si shembuj të rajoneve, Kosova ka disa ndarje zonale ekzistuese që variojnë nga pesë zona (në bazë të gjykatave të qarkut), në gjashtë zona (sipas MPB-së), e deri në shatë zona (sipas Entit Statistikorë, kodeve telefonike, shtatë lokaliteteve me status qyteti dhe disa ministri të tjera). Diskutimi mbi zonat zgjedhore është udhëhequr nga parimet vijuese: - Pragu te aplikohet në nivel vendi dhe jo në zona; - Të garantohet 30% për gratë; - Sistem strikt proporcional; - Fletëvotimet të jetë me emra; - Të kemi lista të hapura; - Shpërndarja e vendeve duhet të bëhet në nivel vendi. <strong>Kosova të ketë shtatë (7) zona zgjedhore (në bazë të shtatë qyteteve dhe zonave të cilat përdoren nga Enti Statistikor i Kosovë dhe kodeve telefonike).</strong> Forumi Reforma ka shqyrtuar disa opsione për ndarjen e Kosovës në zona zgjedhore. Në mesin e opsioneve të shqyrtuara nga Forumi Reforma kanë qenë ndarja e Kosovës në 5,6,7,8,26 dhe 37 zona, bazuar edhe në opsionet që janë shqyrtuar nga akterët tjerë të përfshirë në proces. Në bazë të diskutimeve të bëra në Forum, opsioni me shtatë (7) zona ka dalë si opsion më i balancuar në mesin e opsioneve tjera që kanë qenë në diskutim. Ky opsion(a) balancon më së miri në mes të zonave të vogla dhe 1 zone, dhe (b) përkon me organizimin më të shpeshtë rajonal në Kosovë. Po ashtu edhe fakti se Kosova ka shtatë qytete kryesore që u dihen komunat që i kanë në rajon të tyre prandaj dhe ndarja në shtatë zona nuk do të linte dy qytete të mëdha në një zonë. Propozimi me 5 zona zgjedhore do të linte Ferizajn (komunë kjo e treta me radhë në numër të popullsisë sipas regjistrimit civil 2011) nën rajonin e Gjilanit ndërsa Gjakovën (komunë me të njëjtën numër si Peja dhe më e madhe se Gjilani) në rajonin e Pejës. Opsioni me 7 zona do të kishte kundër vetëm një pjesë të Malishevës e cila preferon të mbetet në zonë me Prizrenin dhe rrjedhimisht konsiderohet si një ndër opsionet më të pranueshme. <strong>Ndarja e ulëseve të bëhet me modelin 70/30 (70 ulëse në 7 zona dhe 30 ulëse kompenzuese në nivel vendi) në mënyrë që të ruhet kuota gjinore dhe të ruhet proporcionalitet i skajshëm</strong> Dy prej parimeve të Forumit Reforma janë ruajtja e sistemit të skajshëm proporcional në nivel vendi dhe ruajtja e kuotës gjinore. Ndarja e 100 ulëseve (pa numëruar 20 ulëset e garantuara) përmes zonave nuk lë ulëse prej nga do të kompensohet proporcionaliteti dhe përfaqësimi gjinor. Po të aplikoheshin 7 zona pa kompensim, do të kishte për rezultat 5 ulëse më tepër për partinë më të madhe që do të vinin në llogari të partive më të vogla. Prandaj është e domosdoshme ndarja e 30 ulëseve kompenzuese. Këto do të shpërndaheshin tek kandidatët me më së shumti vota në radhë dhe për të përmbushur kuotën gjinore që mund të mos përmbushet vetëm përmes zonave. <strong>Të ruhen listat e hapura por me modelin një-votë-një-kandidatë.</strong> Kundër argumenti më i madh ndaj listave të hapura është se të njëjtat kanë mundësuar manipulime të votave përbrenda subjekteve politike. Sidoqoftë, për këtë duhet fajësuar votën preferenciale dhe jo domosdoshmërish listat e hapura. Mirëpo, dihet se qytetarët përkrahin listat e hapura dhe e pëlqejnë mundësinë e votimit sipas zgjedhjes së tyre e jo të partisë që ata preferojnë. Prandaj, në mënyrë që të ruajmë listat e hapura dhe njëkohësisht të parandalojmë mundësinë e vjedhjeve në mes të kandidatëve partiak, rekomandojmë që sistemi i ri zgjedhor të adaptojë modelin me ‘një tik’ ku listat do të ishin të hapura por votuesi të ketë mundësinë e zgjedhjes së vetëm një kandidati të partisë së preferuar. Gjithashtu, votuesi nuk do të kishte mundësinë që të votojë vetëm për partinë duke e lënë bosh emrin e kandidatit për shkak se pikërisht kjo paraqet edhe një mundësi për shkelje. <strong>Fletëvotimet të jenë me emra dhe jo numra.</strong> Një përparësi tjetër e krijimit të zonave zgjedhore është se e thjeshtëson procesin zgjedhor duke zvogëluar numrin e kandidatëve për tu zgjedhur në zona, pra vetëm kandidatët e asaj zone, dhe kështu e lehtëson gjetjen e kandidatëve në fletëvotim. Kjo do të ndikonte në uljen e fletëvotimeve të pavlefshme dhe të dëmtuara që shkaktohen për shkak të komplikimit të procesit të votimit. Në sistemin e tanishëm në çdo fletëvotim gjenden 110 numra përpos emrave të partive që garojnë në gjithë Kosovën dhe votuesi duhet të gjej numrin e kandidatit të preferuar nga një fletushkë shumë faqe që i epet. Krijimi i disa zonave do të mundësonte futjen e emrave të të gjithë kandidatëve të partive që garojnë në fletëvotim një-faqesh edhe pse në disa zona më të mëdha si ajo e Prishtinës, fletëvotimi do të duhej të ishte një format më i madh se A3. Ndërsa po të kishim sistemin 70/30 ku vetëm 70 ulëse dalin nga zonat atëherë në zonën e Prishtinës me 18 ulëse të mundshme, madhësia e fletëvotimit me të gjithë emrat e kandidatëve do të ishte e formatit A3, që për fletëvotim nuk konsiderohet si shumë e madhe. <strong>Pragu të ulet në 3% në nivel vendi dhe mos të vlejë për kandidatë të pavarur dhe subjektet politike të pakicave etnike.</strong> Pragu aktual prej 5% është shumë i lartë për disa parti që nuk kanë elektorat të madh por kanë programe të mirëfillta dhe ideologji të qarta. Skena politike në Kosovë nuk është konsoliduar sa duhet dhe prandaj duhet të ruhet një prag që mundëson hyrjen e alternativave të reja për të freskuar sistemin dhe për të shtuar pluralitet mendimesh. Mirëpo, edhe një prag natyral në nivel vendi apo shumë i ulët mund të sjellë parti që futen në koalicion dhe potencialisht të ndikonte në një koalicion jo shumë stabil. Prandaj, pragu duhet të jetë prej 3% në nivel vendi dhe në zona elektorale të mbetet pragu natyral që varion nga zona në zonë. Pragu kombëtar prej 3% realisht do të vlejë për të nxjerrë përfaqësimin e tërësishëm të një subjekti në nivel të vendit, dhe do të hyjë në efekt kur të shpërndahen vendet nga 30 ulëset kompenzuese. <strong>Subjekti politik që kalon pragun e një zone dhe mund të marr një ulëse apo më shumë, atëherë duhet t’i lejohet ajo ulëse në Kuvend edhe nëse nuk e kalon pragun në nivel vendi.</strong> Do të ishte e padrejtë nëse një subjekt politik merr vota të mjaftueshme për kalimin e pragut në një zonë (që është më i lartë se në nivel vendi) dhe mos t’i epet ulësja e fituar në atë zonë për faktin që mund të mos kaloj pragun e propozuar prej 3% në nivel vendi. Prandaj, një subjekt që fiton ulëse në zona nuk duhet t’i merren ato ulëse për shkak të pragut nacional. Në zgjedhjet e vitit 2010 po të kishim zona zgjedhore partia FER do të kishte kaluar pragun natyral të zonës së Prishtinës dhe kështu do të kishte fituar një ulëse në këtë zonë por për shkak të mos kalimit pragut në nivel vendi kjo parti do ta humbiste këtë ulëse. Prandaj, është e padrejtë që në sistemin zgjedhor me shumë zona nëse një parti arrin ta kaloj pragun zonal që është më i lartë se në nivel vendi (në zonën e Prishtinës do të ishte 5.8%) dhe të mos e merret atë ulëse që ja kanë besuar votuesit e rajonit të Prishtinës në këtë rast. <strong>Emrat e kandidatëve të subjekteve pakicë mund të figurojnë në më tepër se një zonë.</strong> Është praktikë ndërkombëtare që votat a pakicave mos të segmentohen, prandaj rrjedh propozimi që të lejohen kandidatët e subjekteve pakicë të figurojnë deri në tri zona zgjedhore.